Άρνηση της πλατωνικής αθανασίας της ψυχής: Συμφωνεί ο Oscar Cullmann με τον Γεώργιο Φλωρόφσκυ;

«Τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγει ο O. Cullmann από Βιβλικής απόψεως είναι κυριολεκτικώς ταυτόσημα με τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγει ο π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ από τα Πατερικής πλευράς και θέσεως».—Α.Π. Κουμάντος.

Το να αρνείται κάποιος την αθανασία της ψυχής ως πλατωνική ιδέα έχει γίνει της μόδας στην Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες, ιδίως από τότε που ο Τρεμπέλας κατηγόρησε τον Ρωμανίδη ως «θνητοψυχίτη», επειδή ο τελευταίος μίλησε στο διδακτορικό του για τη λεγόμενη «κατά χάριν αθανασία» της ψυχής.[1] Ο παράξενος συνδυασμός της υποστήριξης της Παράδοσης με τη ζηλωτική αποστασιοποίηση από τον πλατωνισμό, τον οποίο όχι πολύ παλιά ο Νεκτάριος Αιγίνης εγκολπωνόταν εγκάρδια ως θεόθεν συνεργάτη του χριστιανισμού,[2] είχε σκοπό να προστατέψει το κύρος της Πατερικής παράδοσης από τη διεθνώς διαμορφωμένη άποψη, παρουσιάζοντας την Παράδοση ως εντελώς αυτόνομη.[3] Βέβαια, η διάσταση στις απόψεις μεταξύ των σύγχρονων Ελλήνων δεν είναι κάτι καινούργιο: και στην αρχαιότητα υπήρχαν Πατέρες που είχαν σε πολύ μεγάλη υπόληψη τον πλατωνισμό ενώ άλλοι τον αναθεμάτιζαν. Επομένως, το να βρουν σήμερα ερείσματα αμφότερες οι απόψεις δεν είναι δα και κομμάτι δύσκολο. Η ουσία αυτού του ζητήματος δεν είναι τόσο το πώς εκφράζονταν γύρω από τον πλατωνισμό οι διάφοροι Πατέρες, όσο το τι πράγματι συνέβη, συνειδητά και ασυνείδητα, όπως αυτό τεκμηριώνεται με τεράστιο όγκο ντοκουμέντων από την ιστορία των δοξασιών.

Το θέμα μας βέβαια εδώ, καίτοι πολύ σχετικό, είναι άλλο: αν η απόρριψη της πλατωνικής αθανασίας της ψυχής από τον Cullmann και τον Φλωρόφσκυ, αμφότεροι με διεθνή εμβέλεια, οδηγούν στην ίδια δογματική διδασκαλία σχετικά με την ψυχή και την ανάσταση, όπως διατείνεται ο αρχιμανδρίτης Α.Π. Κουμάντος, που μετέφρασε κείμενα τους στα Ελληνικά και τα οποία εκδίδονται από τον Άρτο Ζωής, ένα ίδρυμα όπου συμμετέχουν πολλοί σημαίνοντες ακαδημαϊκοί.[4]

Το παρόν άρθρο έχει σκοπό να αποδείξει ότι σε καμιά περίπτωση δεν ταυτίζεται η άποψη του Cullmann με την άποψη του Φλωρόφσκυ και εν γένει με την Πατερική άποψη. Επίσης μέσω του άρθρου θα γίνει μια σύντομη κριτική στις απόψεις τους, αν και για τις απόψεις του Cullmann θα λεχθούν περισσότερα όταν αναλυθεί σε μελλοντικό άρθρο η διδασκαλία της Καινής Διαθήκης για τη φύση του ανθρώπου και την εσχατολογική του ελπίδα. Απεναντίας, για την κριτική στον Φλωρόφσκυ, o αναγνώστης μπορεί να λάβει υπόψη όσα γράφτηκαν στο Κεφάλαιο 4.2. Κλείνοντας τον πρόλογο, θα ήθελα να πω ότι αποφάσισα να γράψω αυτό το άρθρο κάπως απρόσμενα, όταν έφτιαχνα τον πρόλογο του Κεφαλαίου 5.1, καθότι δεν θέλω να αφιερώνω εκτενή χώρο και χρόνο σε ζητήματα που απασχολούν ελάχιστους (όπως μια κριτική στο τι είπε ο τάδε ή ο δείνα). Από την άλλη μεριά, ευελπιστώ αυτή η κριτική τουλάχιστον να προσφέρει ερεθίσματα για στοχασμό σχετικά με το τι πραγματικά διδάσκει η Καινή Διαθήκη για τον άνθρωπο, τη ζωή και τον θάνατο, ζητήματα που θα αναλυθούν εκτενώς στο εγγύς μέλλον.

Τι λέει ο Cullmann

Ο Cullmann θέτει τρία (τουλάχιστον) κεφαλαιώδη ζητήματα που θεωρεί ότι παρέβλεψαν πολλοί: (1) Πώς μπορούμε να μιλούμε για εγγενή αθανασία όταν η Γραφή τονίζει πως η αιώνια ζωή δίδεται μέσω της θυσίας του Χριστού; (2) Πώς μπορούμε να θεωρούμε ευλογία την έξοδο της ψυχής από το σώμα στον θάνατο όταν η Καινή Διαθήκη συνέχεια προβάλλει την ανάσταση ως την ελπίδα των χριστιανών, τον δε θάνατο τον αποκαλεί «εχθρό»; (3) Πώς μπορεί να σταθεί η ατομική ευλογία της άμεσης αμοιβής μετά θάνατον όταν η Καινή Διαθήκη μιλάει για συλλογική ευλογία και αμοιβή στα «έσχατα»;

Ο Cullmann αντιλαμβάνεται ότι με αυτά τα τρία σημεία μπορούν να ξεχωρίσουν οι γνήσιες χριστιανικές από τις πλατωνικές θέσεις. Ο πλατωνισμός αφενός υποτιμά το σώμα και αφετέρου επαγγέλλεται μια προσωπική σωτηρία που είναι ανεξάρτητη από το ρεύμα του χρόνου. Από την άλλη μεριά, ο χριστιανισμός εκτιμά το σώμα και προσβλέπει σε μια συλλογική σωτηρία· ως εκ τούτου, η σωτηρία έχει συγκεκριμένη θέση μέσα στο ρεύμα του χρόνου, δηλαδή έχει ιστορικές διαστάσεις στην ύπαρξη της ανθρωπότητας, είναι η Heilsgeschichte, η λυτρωτική ιστορία.[5]

Αυτά τα δεδομένα τα θέτει ως πλαίσιο, μέσα στο οποίο διαμορφώνει έναν ιδιόμορφο, ήπιο δυισμό με αθανασία υπό όρους (conditional immortality), που εφαρμόζεται μόνο στους πιστούς εν Χριστώ. Συγκεκριμένα ο Cullmann υποστηρίζει ότι η αθανασία είναι δωρεά του Αγίου Πνεύματος στους πιστούς και αυτή άρχισε να χορηγείται με βάση τη σταυρική θυσία και την ανάσταση του Χριστού. Ούτε κατά διάνοια ο άνθρωπος δεν είχε αφ’ εαυτού κάποιο μέρος αθάνατο. Η ψυχή «δεν ήταν κατά τρόπο θαυμαστό αθάνατη, αλλά μάλλον κατέστη αθάνατη μονάχα μέσω της Αναστάσεως του Ιησού Χριστού και μέσω της πίστεως εις Αυτόν» (σελ. 31). Αμέσως από αυτό κατανοούμε η όποια αθανασία της ψυχής υπάρχει αφενός από την ανάσταση και μετά και αφετέρου μόνο για τους πιστούς, οι οποίοι λαμβάνουν τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος.

Το ότι ο θάνατος χωρίς την προϋπόθεση του Αγίου Πνεύματος σημαίνει εκμηδένιση με την κυριολεκτική έννοια φαίνεται από τα λεγόμενα του Cullmann για τον θάνατο του ίδιου του Χριστού. Σε αυτό το σημείο ο Cullmann, για να ενισχύσει το επιχείρημά του, περιγράφει τις τελευταίες ψύχραιμες στιγμές του Σωκράτη, όπως περιγράφονται στον Φαίδωνα, σε αντιδιαστολή με την αγωνία του Ιησού στον Κήπο της Γεθσημανή:  «Ο Ιησούς γνωρίζει ότι στην πραγματικότητα ο θάνατος σημαίνει ολοκληρωτικό αφανισμό, επειδή ακριβώς ο θάνατος είναι ο εχθρός του Θεού. Συνεπώς κραυγάζει στον Θεό Του» (σελ. 37).  Και επίσης: «Προσπάθησα να αντιπαραθέσω τον θάνατο του Σωκράτους και τον θάνατο του Ιησού. Γιατί πιστεύω πως τίποτε άλλο δεν μπορεί να δείξει καλύτερα τη ριζική διαφορά ανάμεσα στο Ελληνικό δόγμα της αθανασίας της ψυχής και στο Χριστιανικό δόγμα της Αναστάσεως. […] Ο Ιησούς υπέστη τον θάνατο με όλη του την τρομακτικότητα, και όχι μονάχα στο σώμα Του, αλλά επίσης και στην ψυχή Του. […] Είναι αδύνατον να επιτύχει αυτήν τη νίκη απλώς και μόνο με το να συνεχίζει να ζει ως αθάνατη ψυχή, και τουτοιοτρόπως ουσιαστικά μη έχοντας πεθάνει. Μπορεί να νικήσει τον θάνατο μονάχα πεθαίνοντας πραγματικά, με το να υποτάξει τον εαυτό Του στη σφαίρα του θανάτου, του καταστροφέα της ζωής, στη σφαίρα της απόλυτης εκμηδενίσεως, στη σφαίρα της εγκαταλείψεως από τον Θεό. […] Όποιος θέλει να νικήσει τον θάνατο, πρέπει να πεθάνει. Είναι πραγματικά αναγκασμένος να παύσει να ζει. Όχι απλά να εξακολουθεί να ζει ως αθάνατη ψυχή, αλλά να πεθάνει και στο σώμα και στην ψυχή, να χάσει την ίδια τη ζωή, το πολυτιμότερο αγαθό με το οποίο ο Θεός μάς έχει προικίσει» (σελ. 39-40). Βέβαια, αυτές οι δηλώσεις του φαίνονται να αντιφάσκουν με την αναφορά περί του Σεόλ της Παλαιάς Διαθήκης, στον οποίο υποστηρίζει ότι η ψυχή εκεί αποτελεί «μια σκιώδη και υποτυπώδη ύπαρξη χωρίς το σώμα» (48-9), αλλά δυστυχώς δεν εξηγεί τι εννοεί με αυτό και πως αυτό συνδυάζεται με τις προηγούμενες και τις επόμενες δηλώσεις του. Πάντως, αναφέρει ότι η Γέεννα είναι η έλλειψη προοπτικής ανάστασης (σελ. 52). Επίσης: «Η ψυχή μπορεί να θανατωθεί, η ψυχή δεν είναι αθάνατη, πρέπει να υπάρξει η συνανάσταση και των δύο, γιατί από τη στιγμή της πτώσεως σύνολος ο άνθρωπος είναι φθαρτός» (σελ. 53).

Στη συνέχεια ο Cullmann μιλάει πιο συγκεκριμένα για τη μέση κατάσταση των ψυχών των χριστιανών: Με την Ανάσταση του Χριστού  κατέστη δυνατή η χορήγηση του Αγίου Πνεύματος που κατ’ αρχάς καθιστά αθάνατη την ψυχή των πιστών, ώστε αυτή να πάει στον ουρανό μετά τον θάνατο του σώματος, ενώ στα «έσχατα», στη γενική ανάσταση, θα ολοκληρωθεί η αμοιβή και η σωτηρία, θα γίνει αθάνατο και το σώμα (πνευματικό όμως τότε) και αυτά θα συνενωθούν (σελ. 53-5, 63-4). Οι ψυχές των πιστών στην ενδιάμεση κατάσταση βρίσκονται σε κατάσταση «υπνώσεως» αλλά κοντά στον Θεό (σελ. 71), χωρίς όμως ο Cullmann να μπορεί να εξηγήσει, όπως παραδέχεται, τι σημαίνει αυτό (σελ. 69, 73). Αυτό που κατανοεί είναι ότι η σκέψη του μοιάζει με τη σκέψη των Απολογητών του 2ου αιώνα που αρνούνταν την αθανασία της ψυχής (σελ. 79-81), και σε έναν σημαντικό βαθμό έχει δίκιο κατά την άποψή μου ως προς αυτό.[6]

Θεωρώ ότι η σκέψη του Cullmann, που έπαιξε τόσο σημαντικό ρόλο στους σύγχρονους Προτεστάντες, έχει ως αφετηρία ορισμένα πολύ σημαντικά σημεία, που ανέφερα παραπάνω, αλλά δεν επιτυγχάνει να δώσει μια ολοκληρωμένη απάντηση. Ίσως να συμβαίνει αυτό επειδή θεωρεί ότι δεν μπορεί εκ των πραγμάτων να επιτευχθεί απόλυτη συμφωνία μεταξύ των συγγραφέων των βιβλίων της ΚΔ, όπως λέει.

Το δυνατό σημείο του Cullmann, ότι η Καινή Διαθήκη περιορίζει την αθανασία μόνο σε πιστούς εν Χριστώ, εμπεριέχει και την πιο βασική αδυναμία του, καθώς δεν ξεκαθαρίζει τι απογίνονται όσοι δεν έλαβαν Άγιο Πνεύμα. Εφόσον, κατά το σκεπτικό του, χωρίς το Άγιο Πνεύμα δεν υπάρχει αθανασία, όσοι δεν το λαμβάνουν (κάποια στιγμή) αφανίζονται. Μάλιστα αναφέρει σαφώς ότι οι πονηροί δεν θα αναστηθούν (σελ. 52). Όμως, στα δισεκατομμύρια των ανθρώπων δεν υπάρχουν μόνο όσοι δέχτηκαν το Άγιο Πνεύμα και όσοι το απέρριψαν, αλλά οι περισσότεροι δεν είχαν καν την ευκαιρία να γνωρίσουν και να επιλέξουν. Είναι λοιπόν δυνατόν ο Χριστός να έδωσε τη ζωή του για όλο τον κόσμο, καταδικάζοντας συνάμα όσους απλώς έτυχε να μην έρθουν ποτέ σε επαφή με την Εκκλησία; Μήπως τελικά η Καινή Διαθήκη δεν μιλάει μόνο για αθανασία ή αφανισμό, αλλά και για μια τρίτη οδό;

Ένα άλλο πρόβλημα του Cullmann είναι το ότι μόνος του οδηγείται στο αδιέξοδο να μην μπορεί να εξηγήσει, όπως παραδέχεται, τι συμβαίνει στη δήθεν μέση κατάσταση των ψυχών, πώς να συνδυάσει την ιδέα της αμοιβής με την ιδέα της «κοίμησης», έκφραση που συχνά χρησιμοποιεί η Καινή Διαθήκη για τους αποθανόντες (τελικά ο Θεός παίρνει στον ουρανό τις ψυχές μόνο και μόνο για να τις «βάλει για ύπνο»;). Η αδυναμία του αυτή οφείλεται (1) στο ότι, κατά την άποψή μου, δεν έχει κατανοήσει επαρκώς το λεξιλόγιο της Καινής Διαθήκης για τη σύσταση του ανθρώπου,[7] επιμένοντας σε ένα είδος έστω ήπιου δυισμού στην Καινή Διαθήκη (σελ. 47-8), και (2) στο ότι εκλαμβάνει οντολογικά τις εκφράσεις ανακαίνισης του εσωτερικού ανθρώπου από το Άγιο Πνεύμα καθώς και τις εκφράσεις βεβαιότητας για την ήδη υφιστάμενη νίκη του Χριστού επί του θανάτου, ενώ αυτές θα μπορούσαν να κατανοηθούν ηθικά και προφητικά (σελ. 61, 68-77). Τέλος, προβληματική είναι η θέση του Cullmann ότι, στα «έσχατα», όλη η κτίση θα απαλλαχτεί από την ύλη και θα γίνει πνευματική. Εκτός του ότι δεν παρουσιάζει βιβλικά ντοκουμέντα για μια τέτοια άποψη, πέφτει στην παγίδα που αγωνιά να αποφύγει, την πλατωνική υποτίμηση της ύλης (σελ. 63).

Τι λέει ο Φλωρόφσκυ

Ο Φλωρόφσκυ θυμίζει αρκετά τον Cullmann όταν τονίζει τον ιστορικό χαρακτήρα της σωτηρίας (σελ. 105) και όταν λέει ότι «σώμα χωρίς ψυχή είναι πτώμα, αλλά και ψυχή χωρίς σώμα είναι φάντασμα» (σελ. 99). Ο Φλωρόφσκυ, σαν τον Cullmann, τονίζει την ανάγκη συνύπαρξης σώματος και ψυχής, ώστε να είναι ο άνθρωπος πλήρης. Αρνείται εμφατικά την πλατωνική ιδέα ότι η ψυχή πρέπει να ξεφύγει από το σώμα, αν και βέβαια το σώμα της ανάστασης δεν είναι το βιολογικό αλλά κάτι αερώδες, «πλατωνικού τύπου», θα έλεγα.[8] Ποιες είναι, όμως, οι διαφορές με τη σκέψη του Cullmann;

Πρώτον, ο Cullmann θεωρεί ότι η αθανασία της ψυχής είναι δωρεά που δόθηκε για πρώτη φορά την Πεντηκοστή στους πιστούς εν Χριστώ. Αντιθέτως, ο Φλωρόφσκυ πουθενά δεν λέει κάτι τέτοιο. Από τα λεγόμενά του το μόνο συμπέρασμα που μπορεί να εξαχθεί είναι ότι θεωρεί την ψυχή «κατά χάριν αθάνατη» λόγω του τρόπου που αυτή δημιουργήθηκε στην αρχή της ιστορίας του ανθρώπου (σελ. 114). Αν προσφέρει κάτι ο θάνατος και η ανάσταση του Χριστού, αυτό είναι η δυνατότητα αφθαρτοποίησης και του σώματος, άρα και του όλου ανθρώπου στην ανάσταση (σελ. 102). Επίσης, ο Φλωρόφσκυ πουθενά δεν λέει ότι η αθανασία χορηγείται μόνο στους πιστούς εν Χριστώ. Ο Φλωρόφσκυ θεωρεί ότι όλες οι ψυχές είναι κατά χάριν αθάνατες και ότι όλων τα σώματα θα αφθαρτοποιηθούν στην ανάσταση: «Η αθανασία θα δωρηθεί σε όλους, εφ’ όσον όλοι μπορούν να απολαύσουν τη Θεία πρόνοια» (σελ. 103, 106-7). Ως εκ τούτου, συμπληρώνει, οι άδικοι θα βασανίζονται για πάντα. Για να το διατυπώσω διαφορετικά, ο Φλωρόφσκυ ουσιαστικά μας λέει ότι ο Χριστός θυσιάστηκε ώστε μερικά δισεκατομμύρια άνθρωποι να υφίστανται αιώνια βάσανα και με το σώμα και με την ψυχή τους. Ειλικρινά, εγώ δεν μπορώ να συλλάβω αυτό το είδος «δωρεάς» της αγάπης και της πρόνοιας του Χριστού. Η σκέψη του Cullmann είναι πρόδηλα ανώτερη εν προκειμένω, δεδομένου ότι η Καινή Διαθήκη σαφέστατα περιορίζει τη χορήγηση αθανασίας στους πιστούς. Τρίτον, για τον Φλωρόφσκυ στον θάνατο ο Χριστός δεν αντιμετώπισε την «απόλυτη εκμηδένιση», αλλά η ψυχή Του νίκησε τον θάνατο κατά την κάθοδό της στον Άδη (σελ. 104-5). Πρόκειται για τη γνωστή δοξασία της «Εις Άδου καθόδου». Έτσι λοιπόν, οι διαφορές στη σκέψη των δύο θεολόγων είναι ολοφάνερες και αγεφύρωτες.

Εν αντιθέσει με τον Cullmann, ο Φλωρόφσκυ ασχολείται αρκετά με τις δηλώσεις των Πατέρων παρά με αυτές της Καινής Διαθήκης, κάτι που φυσικά είναι αναμενόμενο. Για να υποστηρίξει την απόρριψη της πλατωνικής αθανασίας της ψυχής και εντούτοις να μείνει πιστός στις Ορθόδοξες απόψεις, χρησιμοποιεί μια αντιιστορική μέθοδο: συγχωνεύει τις δηλώσεις Πατέρων διαφόρων αιώνων και πρωτίστως διαφόρων σχολών σκέψης, από τον Τατιανό μέχρι τον Δαμασκηνό (!), για να φτιάξει έναν δικό του μέσον όρο απόψεων, που καθαυτόν αμφιβάλλω αν αντιπροσωπεύει επακριβώς  κάποιον Πατέρα από αυτούς στους οποίους αναφέρεται. Πώς μπορεί, λόγου χάρη, ο Φλωρόφσκυ να συσχετίζει τον Ειρηναίο με τον Δαμασκηνό, όταν ο πρώτος ήταν χιλιαστής και πίστευε στην εκμηδένιση των απίστων, ενώ ο δεύτερος απέρριπτε τον χιλιασμό και πίστευε στα αιώνια βάσανα; Πώς είναι δυνατόν να συνδυάζει τον Ιουστίνο με τον Αθανάσιο, όταν ο πρώτος απέρριπτε κάθε πλατωνικό επιχείρημα για την αθανασία της ψυχής ενώ ο δεύτερος αντέγραφε αυτολεξεί τον Πλάτωνα στα οντολογικά επιχειρήματα της αθανασίας; Πώς είναι δυνατόν ο Φλωρόφσκυ να παρουσιάζει ως πανορθόδοξη την άποψη ότι είναι κατάρα ο χωρισμός σώματος και ψυχής, όταν για τον Γρηγόριο Νύσσης, και γενικά την αλεξανδρινή σχολή, αυτό θεωρείται μεγάλη ευλογία; Πώς είναι δυνατόν ο Φλωρόφσκυ να ισχυρίζεται ότι απορρίπτει την αρνητική άποψη του Πλάτωνα για το σώμα όταν ταυτόχρονα πιστεύει πως η βιολογική υπόσταση του ανθρώπου είναι αποτέλεσμα της αμαρτίας και πως όλο το υλικό σύμπαν πρέπει να αντικατασταθεί από ένα πνευματικό;

Γι’ αυτό και στην προηγούμενη δημοσίευσή μου είπα ότι η απόρριψη της πλατωνικής αθανασίας της ψυχής από τον Φλωρόφσκυ είναι παιχνίδι με τις λέξεις, και όχι ουσία. Είτε αποκαλέσουμε την ψυχή φύσει αθάνατη είτε κατά χάριν, αυτό δεν αλλάζει τίποτα στην Ορθόδοξη εσχατολογική διδασκαλία: όλες οι ψυχές θεωρούνται αθάνατες και κάμποσα δισεκατομμύρια από δαύτες θα βασανίζονται εις τους αιώνας των αιώνων.

Επίλογος

Όπως είπα και στον πρόλογο της άρθρου μου για την ανθρωπολογία της Παλαιάς Διαθήκης, η (εξαιρετικά καθυστερημένη) συνειδητοποίηση των διαφορών μεταξύ της βιβλικής ανθρωπολογίας και της παραδοσιακής έχει φέρει ένα κύμα αλλαγών στις διεθνείς βιβλικές σπουδές. Ο διεθνής σάλος έχει ταράξει και τα νερά του ελληνικού μικρολίμανου, και έχω την εντύπωση ότι έτσι δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα δύο αντίστροφα ρεύματα: από τη μια, η συσπείρωση προς τις Πατερικές θέσεις και, από την άλλη, η συσπείρωση προς τις βιβλικές θέσεις, ενώ θεωρητικά και οι δύο παρατάξεις υποστηρίζουν τη συνέχεια και την εγγενή συμφωνία Βίβλου και Πατέρων. Αυτή η συμφωνία μόνο με διαστρεβλώσεις μπορεί να υποστηριχθεί, είτε της Βίβλου είτε των Πατέρων. Ίσως μερικοί να διαστρεβλώνουν και τα δύο, πλάθοντας κάτι καινούργιο. Δεν θα είναι δα και η πρώτη φορά που συμβαίνει αυτό.[9]

Τελευταία ενημέρωση 3 Ιουνίου 2011

Υποσημειώσεις και βιβλιογραφικές αναφορές


[1] Γ.Δ. Μεταλληνός, Εγχειρίδιον: Αλληλογραφία π. Ι.Σ. Ρωμανίδου & καθ. Π.Ν. Τρεμπέλα, Αρμός, 2009, σελ. 224, 239-246.

[2] Βλέπε Κεφάλαιο 4.1, πρόλογο.

[3] Πρωτεργάτης μιας πιο «συγκροτημένης» υπεράσπισης της θεωρίας ότι η Ορθόδοξη παράδοση είναι παντελώς αυτόνομη και ανεπηρέαστη από τον πλατωνισμό και εν γένει από την ελληνική φιλοσοφία (σε αντίθεση με τη διεθνή επιστημονική άποψη) είναι ο Νίκος Ματσούκας, όπως μπορεί κανείς να διαβάσει στο έργο του Ιστορία της βυζαντινής φιλοσοφίας (Βάνιας, 2001). Δεδομένου του θέματος που πραγματεύεται και της τολμηρής θέσης του, εκκωφαντική είναι η σιωπή του Ματσούκα γύρω από τα ζητήματα της ψυχής. Μα είναι δυνατόν να γράφεις βιβλίο για την «ιστορία της φιλοσοφίας» και να μην αναφερθείς στην ψυχολογία; Ειλικρινά, όταν ετοίμαζα το Κεφάλαιο 4.1, έψαξα στο έργο του να βρω κάποιες εξηγήσεις, κάποιες απαντήσεις, κάποιες δικαιολογίες απέναντι στη διεθνή επιστημονική άποψη, αλλά δεν κατάφερα να βρω τίποτα σχετικό. Αν κάποιος από τους αγαπητούς αναγνώστες γνωρίζει πού θα μπορούσα να βρω σχόλια του Ματσούκα γύρω από την πατερική ψυχολογία, θα χαρώ να μου τα κάνει γνωστά.

[4] Για την άποψη του Φλωρόφσκυ βλέπε Θέματα Ορθοδόξου θεολογίας, Άρτος Ζωής, 1973, σελ. 91-116. Η πρωτότυπη έκδοση υπάρχει στα Αγγλικά, που αναδημοσιεύτηκε με τον τίτλο The Immortality of the Soul. Για την άποψη του Cullmann βλέπε Αθανασία της ψυχής ή ανάσταση εκ των νεκρών; Η μαρτυρία της Καινής Διαθήκης (Άρτος Ζωής, 2004, 1994, c1958) και Χριστός και χρόνος (1997, 1980, c1962). Στο δεύτερο τα περί αθανασίας αναφέρονται κυρίως στις σελίδες 224-33.

[5] Το τελευταίο σημείο δεν το θίγει μόνο για να δείξει τη διαφορά με τον πλατωνισμό αλλά και για να απαντήσει στις απόψεις του Carl Barth, που δίδαξε την στιγμιαία μετάλλαξη του όλου ανθρώπου στον θάνατο.—Σελ. 67.

[7] Η ανθρωπολογία της Καινής Διαθήκης θα αναλυθεί σε μελλοντικό άρθρο.

[8] Βλέπε Κεφάλαιο 4.2, στον υπότιτλο «Υποτίμηση της ύλης και του σώματος».

[9] Ενδεικτικά βλέπε: Νεο-πατερική σύνθεση ή «Μετα-πατερική» Θεολογία: Το αίτημα της θεολογίας της συνάφειας στην Ορθοδοξία.

3 thoughts on “Άρνηση της πλατωνικής αθανασίας της ψυχής: Συμφωνεί ο Oscar Cullmann με τον Γεώργιο Φλωρόφσκυ;

  1. Λέτε «[1]που μπορεί να εξαχθεί είναι ότι θεωρεί την ψυχή «κατά χάριν αθάνατη» λόγω του τρόπου που αυτή δημιουργήθηκε στην αρχή της ιστορίας του ανθρώπου (σελ. 114). [2]Αν προσφέρει κάτι ο θάνατος και η ανάσταση του Χριστού, αυτό είναι η δυνατότητα αφθαρτοποίησης και του σώματος, άρα και του όλου ανθρώπου στην ανάσταση (σελ. 102). Επίσης, ο Φλωρόφσκυ [3]πουθενά δεν λέει ότι η αθανασία χορηγείται μόνο στους πιστούς εν Χριστώ. Ο Φλωρόφσκυ θεωρεί ότι όλες οι ψυχές είναι κατά χάριν αθάνατες και ότι όλων τα σώματα θα αφθαρτοποιηθούν στην ανάσταση: «Η αθανασία θα δωρηθεί σε όλους, εφ’ όσον όλοι μπορούν να απολαύσουν τη Θεία πρόνοια» (σελ. 103, 106-7). Ως εκ τούτου, συμπληρώνει, οι άδικοι θα βασανίζονται για πάντα. Για να το διατυπώσω διαφορετικά, [4]ο Φλωρόφσκυ ουσιαστικά μας λέει ότι ο Χριστός θυσιάστηκε ώστε μερικά δισεκατομμύρια άνθρωποι να υφίστανται αιώνια βάσανα και με το σώμα και με την ψυχή τους.»

    Κατανοώ την αδυναμία σας, δέσμιος γαρ τη δυτική θεολογίας. Αλλά δε σας δίνεται η δυνατότητα να παρερμηνεύεται με τα δυτικά κριτήρια την ανατολική πατερική θεώρηση του Γεωργίου Φλορόφσκι.

    [1]. κατά χάριν αθανασία σημαίνει η ψυχή η οποία έχει λάβει Άγιο Πνεύμα. Οι πρωτόπλαστοι για ένα ορθόδοξο είναι κατά χάριν αθάνατοι, σώματι και ψυχή διότι βρίσκονται σε κοινωνία με τον θεό, Άμεση κοινωνία. Αυτή η άμεση κοινωνία είναι η χάρις. Με την πτώση αυτή άρετε. Εξού και η ανάσταση είναι η επιστροφή, από μέρους του ανθρώπου, στη λήψη χάριτος που τον αφθαρτοποιεί. Δεν αφθαρτοποιεί το σώμα η ανάσταση όπως εσφαλμένως λέγεται. Η δεύτερη παρουσία αφθαρτοποιεί το σώμα. Η πρώτη ικανώνει τα μέλη να κοινωνήσουν με το θεό, να δεχτούν χάρη, να νικήσουν το θάνατο, ο οποίος δεν έχει να κάνει με την ανυπαρξία της ύπαρξης, αλλά με την ικάνωση της δεκτικότητας της χάριτος. Αυτό που λέτε λοιπόν, είναι παραποίηση των λόγων του Φλορόφσκι και τραγική προβολή εσφαλμένων θεολογικών αντιλήψεων. Από και ως και που, λέει ο Φλορόφσκι ότι η κατά χάριν αθανασία προκύπτει από τον τρόπο που δημιουργήθηκαν; Είναι προφανώς δικό σας αφελές συμπέρασμα, που καλείστε να το αποδείξετε, διότι ο άνθρωπος είναι σαφής. Θάνατος και ζωή, είναι κοινωνία ή απουσία κοινωνίας με το θεό (Στη σελίδα 114-115 του βιβλίου που αναφέρεστε το αναφέρει). Έτσι στο βιβλίο Δημιουργία και Απολύτρωση του ιδίου αναφέρει σελ. 247:…επομένως δε μπορεί να είναι αθάνατη κατά φύση, αλλά μόνο με τη βούληση του Θεού». Κατά χάρη δλδ στην ορθόδοξη θεολογία σημαίνει επειδή ο θεός το θέλει. Η έκφραση λοιπόν που χρησιμοποιείται είναι παντελώς αδόκιμη ( δλδ το «κατά χάρη αθάνατη λόγω του τρόπου που αυτή δημιουργήθηκε»). Τέτοια έκφραση, χωρίς να θέλω να σας πικάρω, είναι αθεολόγητη στην ορθόδοξη θεολογία πέρα για πέρα, όπως καταλαβαίνεται. Είναι σα να λέτε είναι από τη βούληση του θεού Αθάνατη επειδή έτσι δημιουργήθηκε.

    [2] ‘ηδη το ανέφερα. Η κακή γνώση σας περί την ορθόδοξης θεολογίας. Η Ανάσταση του Χριστού και φυσικά δεν αφθαρτοποιεί το σώμα. Αυτό θα γίνει στην Β΄ παρουσία και από ότι γνωρίζω το ίδιο ισχύει στη συντριπτική πλειοψηφία των χριστιανικών δοξασιών.

    [3] Κι άλλο σφάλμα. και φυσικά και το λέει. θα το βρείτε αν ψάξετε καλά την βιβλιογραφία του. Αλλά εδώ πραγματικά αγνοείται το θεμελιώδες στοιχείο που διαχωρίζει την ορθόδοξη και γενικότερη ανατολική παράδοση από τη δυτική. Αυτό δλδ που αναιρεί άθελά της η δυτική θεολογία. Τη Γ΄ και Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο. Το καίριο σημείο της απολύτρωσης του ανθρωπίνου γένους και άρα της αθανασίας είναι η ένωση του θείου παράγοντα, της θεϊκής φύσης του Χριστού με την πρόσληψη της ανθρωπότητας. Η κατηγορία της ανατολικής θεολογίας στη δυτική, είναι ότι αν αυτή η ένωση αρθεί, τότε ο Χριστός γίνεται ψιλός άνθρωπος. Απλός δάσκαλος, ένα ηθικό παράδειγμα προς μίμηση και τπτ περισσότερο. Η θέση του πραγματικά υποβιβάζεται. Αντίθετα ο Φλορόφσκι αναφέρει πως το κομβικό σημείο είναι ένωση της θεότητας του Χριστού, το πράγμα αυτό δλδ που μόνο Αυτός μπορεί να κάνει για να σωθεί η ανθρώπινη ύπαρξη. η ανάγκη της ενσάρκωσης είναι το μεγαλείο αυτό, το οποίο επισημαίνουν οι οικουμενικές σύνοδοι, απένατι σε κάθε λογής αρειανιστές, νεστοριανούς κλπ κλπ.. Πως είναι δυνατόν, το σημείο αυτό, που πρώτος ο Λόσκυ επανέφερε και διατυμπάνισε το Φλορόφσκι, επηρεάζοντας τόσο βαθειά την σύγχρονη ορθόδοξη θεολογία (Μεγεντορφ, Ρωμανίδης, Ζηζιούλας, Γιανναράς, Σμέμαν, Στανιλόε κλπ) να το αγνοείται και να αναρωτιέστε αν ο Φλορόφσκι δίδει ρόλο στο ζήτημα αθανασία μέσω Χριστού. Μα πως είναι δυνατόν, από το βιβλίο που αναφέρεται να μη διαβάζεται ότι αιώνιος ζωή είναι η παραμονή σε κοινωνία με το Χριστό και να αναρωτιέστε αν έχει ρόλο ο Χριστός στη σωτηρία για τον Φλορόφσκι.

    [4] Ο Φλόροσφκι ουδέποτε λέει αυτό. Αυτό προφανώς το λέτε εσείς. Είναι τραγικό να βάζετε λόγια στον Φλορόφσκι, που ο άνθρωπος ούτε ποτέ είπε, ούτε ποτέ εννόησε. Πέρα από την αφέλεια σε θέματα ορθόδοξου θεολογίας προχωράτε και σε ανεπίτρεπτα συμπεράσματα από τη βιβλιογραφία του, την οποία σπασμωδικώς χρησιμοποιείται και αντιλαμβάνεστε. Η κόλαση, δεν αποτελεί τόπο βασανισμού, ούτε μέθοδο βασανισμού. Αποτελεί τη θέληση της ατομικής ελευθερίας του καθενός, να βιώνει όπως ο ίδιος επιθυμεί το αγαθό. Το αγαθό είναι ο ίδιος ο Θεός. Δεν υπάρχουν απολαβές και τιμωρίες κατά τον Φλορόφσκι όπως η ειδωλολατρική θεώρηση της Δύσης βλέπει. Αλλά βιωματικό παράγοντα της ατομικής ικανώσεως προς κοινωνία με το θείο. Μία ματιά στην Ακριβή Έκδοση της ορθοδόξου Πίστεως, θα σας έλυνε τις απορίες.

    Η δική μου παράκληση, είναι να προσέχεται πολύ περισσότερο πως ερμηνεύεται τους ορθόδοξους, διότι τα κριτήρια σας πάνω στο Φλορόφσκι, αλλά και τη εν γένη ορθόδοξη θεολογική ερμηνευτική σας, δεν είναι στη σωστή κατεύθυνση.

    με εκτίμηση

    • Αγαπητέ Schumacher,

      Κατ’ αρχάς, σας ευχαριστώ για το σχόλιό σας.

      1) A. Το θέμα του άρθρου μου δεν είναι η αθανασία του όλου ανθρώπου, αλλά συγκεκριμένα η αθανασία της ψυχής, που κατά την παραδοσιακή ανθρωπολογία αποτελεί το ένα από τη δύο συστατικά του ανθρώπου. Ο Φλωρόφσκυ στη σελίδα 114 μιλάει για αθανασία που κατακτάται μέσω κοινωνίας με τον Θεό, αλλά εν προκειμένω αναφέρεται στην αθανασία του όλου ανθρώπου ως ενότητας ψυχής και σώματος. Και σε αυτή τη σελίδα και στις προηγούμενες τονίζει ότι οι χριστιανοί δεν αρκούνται στην αθανασία της ψυχής αλλά ελπίζουν στην επανένωση των ψυχών με τα σώματα και στην αθανασία του όλου ανθρώπου. Αν ξαναδιαβάσετε, επίσης, προσεκτικά τις σελίδες 98-9, νομίζω ότι θα συλλάβετε τη συλλογιστική του.

      B. Είναι αυτονόητο ότι, αν η αθανασία της ψυχής (και όχι μόνο του όλου ανθρώπου) υφίστατο με την προϋπόθεση του Αγίου Πνεύματος, όπως ισχυρίζεται ο Cullmann, τότε όσες ψυχές δεν έχουν Άγιο Πνεύμα πεθαίνουν. Φυσικά, πουθενά δεν λέει κάτι τέτοιο ο Φλωρόφσκυ, και αυτή η σκέψη είναι παντελώς ασύμβατη με την Ορθόδοξη δογματική. Φαντάζομαι να γνωρίζετε ότι, μάλιστα, αποκαλούνται μειωτικά «θνητοψυχίτες» όσοι διδάσκουν κάτι τέτοιο.
      C. Λέτε: «Δεν αφθαρτοποιεί το σώμα η ανάσταση όπως εσφαλμένως λέγεται. Η δεύτερη παρουσία αφθαρτοποιεί το σώμα». Ο Φλωρόφσκυ είναι σαφέστατος στο ότι ο θάνατος και η ανάσταση του Χριστού έχουν θέσει τις προϋποθέσεις για τα όσα θα λάβουν χώρα στη Δευτέρα Παρουσία (δηλαδή στην αθανασία του όλου ανθρώπου). Δεν κατανοώ γιατί διαφωνείτε.
      D. Λέτε: «Από και ως και που, λέει ο Φλορόφσκι ότι η κατά χάριν αθανασία προκύπτει από τον τρόπο που δημιουργήθηκαν; Είναι προφανώς δικό σας αφελές συμπέρασμα, που καλείστε να το αποδείξετε, διότι ο άνθρωπος είναι σαφής. Θάνατος και ζωή, είναι κοινωνία ή απουσία κοινωνίας με το θεό (Στη σελίδα 114-115 του βιβλίου που αναφέρεστε το αναφέρει)». Από τα λεγόμενά σας έχω την εντύπωση ότι πάλι συγχέετε την αθανασία του όλου ανθρώπου με την αθανασία της ψυχής. Για την αθανασία του όλου ανθρώπου, παρακαλώ να δείτε παραπάνω την απάντηση 1.Α. Για την αθανασία συγκεκριμένα της ψυχής, ο Φλωρόφσκυ, στο εν λόγω άρθρο του, δεν αναφέρει συγκεκριμένα πώς επιτυγχάνεται, όμως τα λεγόμενά του δείχνουν ότι την κατέχουν όλοι οι άνθρωποι, ασχέτως του αν έχουν ή όχι κοινωνία με τον Θεό. Αν λοιπόν η αθανασία δεν είναι αποτέλεσμα «κοινωνίας», λογικά τότε είναι αποτέλεσμα του τρόπου δημιουργίας της. Επιπλέον, δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι ο Φλωρόφσκυ αναφέρεται συγκεκριμένα στα επιχειρήματα του Αθανασίου Αλεξανδρείας («Ο Άγιος Αθανάσιος μπορούσε ν’ αποδείξη την αθανασία της ψυχής με επιχειρήματα που απαντούν ακόμη και στον Πλάτωνα», σελ. 95), στον Αυγουστίνο (σελ. 96) και στον Νεμέσιο (σελ. 97), οι οποίοι γνωρίζουμε καλά ότι ανέπτυξαν οντολογικά επιχειρήματα (ήτοι πλατωνικά, με εξαίρεση φυσικά του επιχειρήματος της αγεννησίας, που βρίσκουμε στον Φαίδρο) για την αθανασία της ψυχής, αναφερόμενοι στη φύση της, άρα στον τρόπο που είναι δημιουργημένη. Για πλήρη τεκμηρίωση επ’ αυτού δείτε το Κεφάλαιο 4.2. Δεν είναι παράξενο ότι σύγχρονες δογματικές, όπως του Νεκταρίου και του Τρεμπέλα, αναφέρονται μεταξύ άλλων στο οντολογικό επιχείρημα της αθανασίας, όπως έκαναν και εκείνοι οι αρχαίοι Πατέρες της Εκκλησίας. Θεωρώ απίθανο, επομένως, ο Φλωρόφσκυ να αρνείται όλη αυτή την Πατερική επιχειρηματολογία περί της οντολογίας ή της φύσης της ψυχής.
      E. Λέτε: «Είναι σα να λέτε είναι από τη βούληση του θεού Αθάνατη επειδή έτσι δημιουργήθηκε». Από ποιανού τη βούληση είναι; Από τη δική μας;

      2. Για αυτό το σημείο απάντησα στο 1.C.

      3. Δεν κατανοώ ούτε τη συλλογιστική σας ούτε γιατί αρνείστε αυτό που έχω γράψει. Ο ίδιος ο Φλωρόφσκυ γράφει: «Είμαστε υποχρεωμένοι να κάνουμε μια σαφή διάκριση ανάμεσα στη θεραπεία της φύσεως και στη θεραπεία της θελήσεως. Η “φύσις” θεραπεύεται και αποκαθίσταται με κάποιο εξαναγκασμό της παντοδυναμίας του Θεού και της αόρατης δυνάμεώς Του. […] Κανείς όσον αφορά τη φύση δεν μπορεί να διαφύγει τη βασιλική εξουσία του Χριστού ή να στερήσει τον εαυτό του από την ακαταμάχητη δύναμη της αναστάσεως [με αθανασία]» (σελ. 106). Και: «Η αθανασία [του όλου ανθρώπου] θα δωριθεί σε όλους, εφ’ όσον όλοι μπορούν να απολαύσουν τη Θεία πρόνοια. Δεν εξαρτάται δηλ. από τη θέλησί μας αν θα αναστηθούμε μετά το θάνατό μας ή όχι, όπως δεν εξαρτάται από τη θέλησί μας το γεγονός ότι ερχόμαστε στον κόσμο. Ο θάνατος και η ανάστασις του Χριστού προσφέρουν την αθανασία και την αφθαρσία σε όλους με τον ίδιο, ακριβώς, τρόπο, επειδή όλοι έχουν την αυτή φύσι με τον Άνθρωπο Ιησού Χριστό. Αλλά κανείς δεν αναγκάζεται να την επιθυμήση. Με τον τρόπο αυτόν, η Ανάστασις είναι δώρο κοινό για όλους, η ευλογία όμως θα δοθή μόνον σε ωρισμένους (Περί της εν Χριστώ ζωής ΙΙ, 86-96)» (σελ. 107). Από την άλλη μεριά, η Χριστός δεν επιβάλει θεραπεία της «θελήσεως», συνεπώς αυτοί που θέλουν να είναι αμαρτωλοί, θα μείνουν έτσι. Αυτοί θα είναι μεν αθάνατοι αλλά δεν θα απολαμβάνουν «ζωή εν Χριστώ» (σελ. 106). Θα βασανίζονται, όπως ξέρουμε. Αυτό προβάλλει η επίσημη θεολογία ως «δωρεά του Χριστού», τον εξαναγκασμό της αθανασίας, άρα και των αιώνιων βασάνων ψυχή τε και σώματι.

      4. Για τα αρχικά δείτε την απάντηση 3. Επίσης γράφετε: «Η κόλαση, δεν αποτελεί τόπο βασανισμού, ούτε μέθοδο βασανισμού». Είδατε πουθενά εγώ να γράφω τον τρόπο ή τον τόπο του βασανισμού; Ωστόσο, θα σας συστήσω να διαβάσετε ένα εξαιρετικά διαφωτιστικό άρθρο του πανεπιστημιακού καθηγητή θεολογίας Σπύρου Τσιτσίγκου «Κόλαση» και τις σχετικές παραπομπές του.

      http://users.uoa.gr/~stsitsig/ergo/files/Kolasi1.pdf
      http://users.uoa.gr/~stsitsig/ergo/files/Kolasi2.pdf

  2. Για το Α, δε θα διαφωνήσω πλήρως. Αλλά η παραδοσιακή όπως αναφέρεται θεολογία, δεν έχει να κάνει με την ανατολική ορολογία. Η ανατολή διαχωρίζει το ζήτημα σε ψυχή και σώμα, αφενός διότι προσλαμβάνει την ορολογία από τους Έλληνες-όχι εξαιτίας δυισμού, καθώς η κατάσταση των δύο διαφορετικών κτιστών ποιοτήτων είναι όμοια-, ώστε να γίνει πιο κατανοητό, αφετέρου υπάρχουν σαφή χωρία για ζωή του «ανθρώπου» ή συστατικού του ανθρώπου, ή τέλος πάντως κάποιας συνείδησης του ανθρώπου, στην Καινή Διαθήκη (Υπάρχουν αντίστοιχες παραβολές, τις οποίες λόγω γνώσης προφανώς και τις γνωρίζεται).Ο Φλορόφσκι λοιπόν, όπως και ο κάθε ορθόδοξος πιστεύει ότι Ανάσταση Σωμάτων θα γίνει σε όλους ανεξαιρέτως (θα εξηγήσω παρακάτω πιο αναλυτικά το ζήτημα της αιωνίου ζωής, παρά τη μη ένωση ανθρωπίνου- θείου). Ο θάνατος για τον Φλορόφσκι και πάλι υφίσταται, αλλά και η ζωή, διότι δεν είναι θέμα βιολογικού προσδιορισμού, αλλά οντολογικής καταστάσεως.

    Β. Αυτό είναι που μπερδεύεται. πρέπει να δώσετε ορισμό στο τι εννοείται ζωή στην ορθόδοξη θεολογία. Η ζωή στην ορθόδοξη θεολογία είναι όπως είπα οντολογικός προσδιορισμός. Δεν είναι βιολογικός. Ζωή είναι ένα πρόσωπο. Ο Χριστός. Η μετοχή σε αυτόν, είναι ζωή. Η ζωή με το βιολογικό περιεχόμενό της, είναι άλλο ζήτημα.

    Γ. Είναι διαφορετικό να λέμε, το μόνο που φαίνεται να παίζει ρόλο η Ανάσταση είναι, έστω η προϋπόθεση της αφθαρτοποίσης τους σώματος (αν και όταν το μελετάς άλλο αντιλαμβάνεσαι), και διαφορετικό παντελώς να λέμε πως η Ανάσταση είναι αυτή που δίδει τη δυνατότητα της σωτηρίας, διότι πλέον υπάρχει ένωση θείου και ανθρωπίνου. Εδώ επαναλαμβάνω πως η ανατολική γενικότερα θεολογία, θεωρεί πως οι δυτικοί με το μη τονισμό του γεγονότος υποβιβάζουν το Χριστό, θεωρώντας πως είναι πολύ πιο σημαντικός ο ρόλος του Χριστού, όπως αυτοί το βλέπουν σε σχέση με τους δυτικούς. Είναι κατά την άποψή μου τρομερό λάθος να και προφανώς άγνοια να λέμε ότι σύμφωνα με το Φλορόφσκι ο Χριστός απλά έδωσε την προϋπόθεση να αφθαρτοποιηθουν τα σώματα.

    Δ. Εδώ μου δίνεται λοιπόν την ευκαιρία να διασαφηνίσω το λάθος συλλογισμός σας, όπως είπα και νωρίτερα. Είναι η προοπτική από την οποία μελετάται το ζήτημα, με αποτέλεσμα να γίνεται λάθος. Άλλο πράγμα είναι να πω, πως έχω εγγενή δύναμη ως ψυχή, άλλο πράγμα να πω ότι αυτή η αθανασία, η βιολογική όπως την αποκάλεσα, είναι δώρο του Θεού. Η αθανασία αυτή είναι δωρεά του Θεού στη φύση, είναι δλδ ενέργεια από του βούληση του Θεού, όπως και πιο πριν ανέφερα και όχι εγγενής ικανότητα που έχει αυτοφυώς η ψυχή. Ο Φλορόφσκι στο βιβλίο που παραπέμπεται είναι πολύ σαφής. Και αυτή η αποσαφήνιση δείχνει ακριβώς, ότι η ψυχή, όπως και κάθε τι τρεπτό και αλλοιωτό δεν μπορεί από μόνο του να έχει ζωή. Το «είναι» είναι δωρεά του Θεού, το εύ είναι, είναι δωρεά του Αγίου Πνεύματος, με τη συνεργία της βούλησης του ανθρώπου, όπως πολύ ωραία μου επισημάνατε με το κείμενο του Φλορόφσκι. Συνδυαστικά λοιπόν με τη διασάφηση της έννοιας της ζωής ανωτέρω, νομίζω ολοκληρώνω την απάντηση που ίσως δεν έδωσα τόσο διευκρινιστικά πιο πριν. Οπότε φυσικά και ο Φλορόφσκι μιλά για αυτονόητη αιώνια ζωή, αλλά το ζήτημα είναι το πως αυτή επέρχεται, Αν δεν δοθεί αυτή η διευκρίνηση έχουμε τυπικό πλατωνισμό. Αλλά εδώ σε καμία περίπτωση δε γίνεται αυτό, υπάρχει ριζική διαφοροποίηση, την οποία τονίζει και ο Φλορόφσκι.

    Ευχαριστώ για τα link σας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s