50 πρόσωπα της Βίβλου που έχουν επιβεβαιωθεί από την αρχαιολογία (αμετάφραστο προς το παρόν)

Standard

Sargon II, one of fifty Hebrew Bible figures identified in the archaeological record.

In “Archaeology Confirms 50 Real People in the Bible,” in the March/April 2014 issue of Biblical Archaeology Review, Purdue University scholar Lawrence Mykytiuk lists 50 figures from the Hebrew Bible that have been confirmed archaeologically. The 50-person chart in BAR includes Israelite kings and Mesopotamian monarchs as well as lesser-known figures. Mykytiuk writes that “at least 50 people mentioned in the Bible have been identified in the archaeological record. Their names appear in inscriptions written during the period described by the Bible and in most instances during or quite close to the lifetime of the person identified.” The extensive Biblical and archaeological documentation supporting theBAR study is published here in a web-exclusive collection of endnotes detailing the Biblical references and inscriptions referring to each of the 50 figures.

50 Bible People Confirmed in Authentic Inscriptions

For a timeline and better view of this chart, see pp.46-47 of the March/April 2014 issue of BAR.

Egypt

Name
Who was He?
When He reigned or Flourished B.C.E.
Where in the Bible?
1
pharaoh
945–924
1 Kings 11:40, etc.
2
pharaoh
730–715
2 Kings 17:4
3
pharaoh
690–664
2 Kings 19:9, etc.
4
pharaoh
610–595
2 Chronicles 35:20, etc.
5

 

pharaoh
589–570
Jeremiah 44:30

Moab

6
king
early to mid-ninth century
2 Kings 3:4–27

Aram-Damascus

7
king
early ninth century to 844/842
1 Kings 11:23, etc.
8
king
844/842
2 Kings 6:24, etc.
9
king
844/842–c. 800
1 Kings 19:15, etc.
10
king
early eighth century
2 Kings 13:3, etc.
11
king
mid-eighth century to 732
2 Kings 15:37, etc.

Northern Kingdom of Israel

12
king
884–873
1 Kings 16:16, etc.
13
king
873–852
1 Kings 16:28, etc.
14
king
842/841–815/814
1 Kings 19:16, etc.
15
king
805–790
2 Kings 13:9, etc.
16
king
790–750/749
2 Kings 13:13, etc.
17
king
749–738
2 Kings 15:14, etc.
18
king
750(?)–732/731
2 Kings 15:25, etc.
19
king
732/731–722
2 Kings 15:30, etc.
20
governor of Samaria under Persian rule
c. mid-fifth century
Nehemiah 2:10, etc.

Southern Kingdom of Judah

21
king
c. 1010–970
1 Samuel 16:13, etc.
22
king
788/787–736/735
2 Kings 14:21, etc.
23
king
742/741–726
2 Kings 15:38, etc.
24
king
726–697/696
2 Kings 16:20, etc.
25
king
697/696–642/641
2 Kings 20:21, etc.
26
high priest during Josiah’s reign
within 640/639–609
2 Kings 22:4, etc.
27
scribe during Josiah’s reign
within 640/639–609
2 Kings 22:3, etc.
28
high priest during Josiah’s reign
within 640/639–609
1 Chronicles 5:39, etc.
29
official during Jehoiakim’s reign
within 609–598
Jeremiah 36:10, etc.
30
king
598–597
2 Kings 24:6, etc.
31
father of Jehucal the royal official
late seventh century
Jeremiah 37:3, etc.
32
official during Zedekiah’s reign
within 597–586
Jeremiah 37:3, etc.
33
father of Gedaliah the royal official
late seventh century
Jeremiah 38:1
34
official during Zedekiah’s reign
within 597–586
Jeremiah 38:1

Assyria

35
king
744–727
2 Kings 15:19, etc.
36
king
726–722
2 Kings 17:3, etc.
37
king
721–705
Isaiah 20:1
38
king
704–681
2 Kings 18:13, etc.
39
son and assassin of Sennacherib
early seventh century
2 Kings 19:37, etc.
40
king
680–669
2 Kings 19:37, etc.

Babylonia

41
king
721–710 and 703
2 Kings 20:12, etc.
42
king
604–562
2 Kings 24:1, etc.
43
official of Nebuchadnezzar II
early sixth century
Jeremiah 39:3
44
king
561–560
2 Kings 25:27, etc.
45
son and co-regent of Nabonidus
c. 543?–540
Daniel 5:1, etc.

Persia

46
king
559–530
2 Chronicles 36:22, etc.
47
king
520–486
Ezra 4:5, etc.
48
king
486–465
Esther 1:1, etc.
49
king
465-425/424
Ezra 4:7, etc.
50
king
425/424-405/404
Nehemiah 12:22

BAS Library Members: Read “Archaeology Confirms 50 Real People in the Bible” by Lawrence Mykytiuk as it appears in the March/April 2014 issue of Biblical Archaeology Review.


50 Figures: The Biblical and Archaeological Evidence

EGYPT
1. Shishak (= Shoshenq I), pharaoh, r. 945–924, 1 Kings 11:40 and 14:25, in his inscriptions, including the record of his military campaign in Palestine in his 924 B.C.E. inscription on the exterior south wall of the Temple of Amun at Karnak in Thebes. See OROT, pp. 10, 31–32, 502 note 1; many references to him in Third, indexed on p. 520; Kenneth A. Kitchen, review of IBPSEE-J Hiphil 2 (2005), http://www.see-j.net/index.php/hiphil/article/viewFile/19/17, bottom of p. 3, which is briefly mentioned in “Sixteen,” p. 43 n. 22 (where the Egyptian name Shoshenq is incorrectly transcribed).
Shoshenq is also referred to in a fragment of his victory stele discovered at Megiddo containing his cartouche. See Robert S. Lamon and Geoffrey M. Shipton, Megiddo I: Seasons of 1925–34, Strata I–V. (Oriental Institute Publications no. 42; Chicago: University of Chicago Press, 1939), pp. 60–61, fig. 70; Graham I. Davies, Megiddo (Cities of the Biblical World; Cambridge: Lutterworth Press, 1986), pp. 89 fig. 18, 90; OROT, p. 508 n. 68; IBP, p. 137 n. 119 (in which the Egyptian name Shoshenq is incorrectly transcribed).
2. So (= Osorkon IV), pharaoh, r. 730–715, 2 Kings 17:4 only, which calls him “So, king of Egypt” (OROT, pp. 15–16). K. A. Kitchen makes a detailed case for So being Osorkon IV in Third, pp. 372–375. See Raging Torrent, p. 106 under “Shilkanni.”  
3. Tirhakah (= Taharqa), pharaoh, r. 690–664, 2 Kings 19:9, etc. in many Egyptian hieroglyphic inscriptions;Third, pp. 387–395. For mention of Tirhakah in Assyrian inscriptions, see those of Esarhaddon and Ashurbanipal in Raging Torrent, pp. 138–143, 145, 150–153, 155, 156; ABC, p. 247 under “Terhaqah.” The Babylonian chronicle also refers to him (Raging Torrent, p. 187). On Tirhakah as prince, see OROT, p. 24.
4. Necho II (= Neco II), pharaoh, r. 610–595, 2 Chronicles 35:20, etc., in inscriptions of the Assyrian king, Ashurbanipal (ANET, pp. 294–297) and the Esarhaddon Chronicle (ANET, p. 303). See also Raging Torrent, pp. 189–199, esp. 198; OROT, p. 504 n. 26; Third, p. 407; ABC, p. 232.
5. Hophra (= Apries = Wahibre), pharaoh, r. 589–570, Jeremiah 44:30, in Egyptian inscriptions, such as the one describing his being buried by his successor, Aḥmose II (= Amasis II) (Third, p. 333 n. 498), with reflections in Babylonian inscriptions regarding Nebuchadnezzar’s defeat of Hophra in 572 and replacing him on the throne of Egypt with a general, Aḥmes (= Amasis), who later rebelled against Babylonia and was suppressed (Raging Torrent, p. 222). See OROT, pp. 9, 16, 24;Third, p. 373 n. 747, 407 and 407 n. 969; ANET, p. 308; D. J. Wiseman, Chronicles of Chaldaean Kings (626–556 B.C.) in the British Museum (London: The Trustees of the British Museum, 1956), pp. 94-95. Cf. ANEHST, p. 402. (The index of Third, p. 525, distinguishes between an earlier “Wahibre i” [Third, p. 98] and the 26th Dynasty’s “Wahibre ii” [= Apries], r. 589–570.)  MOAB
6. Mesha, king, r. early to mid-9th century, 2 Kings 3:4–27, in the Mesha Inscription, which he caused to be written, lines 1–2; Dearman, Studies, pp. 97, 100–101; IBP, pp. 95–108, 238; “Sixteen,” p. 43. 
ARAM-DAMASCUS
7. Hadadezer, king, r. early 9th century to 844/842, 1 Kings 22:3, etc., in Assyrian inscriptions of Shalmaneser III and also, I am convinced, in the Melqart stele. The Hebrew Bible does not name him, referring to him only as “the King of Aram” in 1 Kings 22:3, 31; 2 Kings chapter 5, 6:8–23. We find out this king’s full name in some contemporaneous inscriptions of Shalmaneser III, king of Assyria (r. 858–824), such as the Black Obelisk (Raging Torrent, pp. 22–24). At Kurkh, a monolith by Shalmaneser III states that at the battle of Qarqar (853 B.C.E.), he defeated “Adad-idri [the Assyrian way of saying Hadadezer] the Damascene,” along with “Ahab the Israelite” and other kings (Raging Torrent, p. 14; RIMA 3, p. 23, A.0.102.2, col. ii, lines 89b–92). “Hadadezer the Damascene” is also mentioned in an engraving on a statue of Shalmaneser III at Aššur (RIMA 3, p. 118, A.0.102.40, col. i, line 14). The same statue engraving later mentions both Hadadezer and Hazael together (RIMA 3, p. 118, col. i, lines 25–26) in a topical arrangement of worst enemies defeated that is not necessarily chronological.
On the long-disputed readings of the Melqart stele, which was discovered in Syria in 1939, see “Corrections,” pp. 69–85, which follows the closely allied readings of Frank Moore Cross and Gotthard G. G. Reinhold. Those readings, later included in “Sixteen,” pp. 47–48, correct the earlier absence of this Hadadezer in IBP (notably on p. 237, where he is not to be confused with the tenth-century Hadadezer, son of Rehob and king of Zobah).
8. Ben-hadad, son of Hadadezer, r. or served as co-regent 844/842, 2 Kings 6:24, etc., in the Melqart stele, following the readings of Frank Moore Cross and Gotthard G. G. Reinhold and Cross’s 2003 criticisms of a different reading that now appears in COS, vol. 2, pp. 152–153 (“Corrections,” pp. 69–85).  Several kings of Damascus bore the name Bar-hadad (in their native Aramaic, which is translated as Ben-hadad in the Hebrew Bible), which suggests adoption as “son” by the patron deity Hadad. This designation might indicate that he was the crown prince and/or co-regent with his father Hadadezer. It seems likely that Bar-hadad/Ben-hadad was his father’s immediate successor as king, as seems to be implied by the military policy reversal between 2 Kings 6:3–23 and 6:24. It was this Ben-Hadad, the son of Hadadezer, whom Hazael assassinated in 2 Kings 8:7–15 (quoted in Raging Torrent, p. 25). The mistaken disqualification of this biblical identification in the Melqart stele in IBP, p. 237, is revised to a strong identification in that stele in “Corrections,” pp. 69–85; “Sixteen,” p. 47.
9. Hazael, king, r. 844/842–ca. 800, 1 Kings 19:15, 2 Kings 8:8, etc., is documented in four kinds of inscriptions: 1) The inscriptions of Shalmaneser III call him “Hazael of Damascus” (Raging Torrent, pp. 23–26, 28), for example the inscription on the Kurbail Statue (RIMA 3, p. 60, line 21). He is also referred to in 2) the Zakkur stele from near Aleppo, in what is now Syria, and in 3) bridle inscriptions, i.e., two inscribed horse blinders and a horse frontlet discovered on Greek islands, and in 4) inscribed ivories seized as Assyrian war booty (Raging Torrent, p. 35). All are treated in IBP, pp. 238–239, and listed in “Sixteen,” p. 44. Cf. “Corrections,” pp. 101–103.
10. Ben-hadad, son of Hazael, king, r. early 8th century, 2 Kings 13:3, etc., in the Zakkur stele from near Aleppo. In lines 4–5, it calls him “Bar-hadad, son of Hazael, the king of Aram” (IBP, p. 240; “Sixteen,” p. 44; Raging Torrent, p. 38;ANET, p. 655: COS, vol. 2, p. 155). On the possibility of Ben-hadad, son of Hazael, being the “Mari” in Assyrian inscriptions, see Raging Torrent, pp. 35–36.
11. Rezin (= Raḥianu), king, r. mid-8th century to 732, 2 Kings 15:37, etc., in the inscriptions of Tiglath-pileser III, king of Assyria (in these inscriptions, Raging Torrent records frequent mention of Rezin in  pp. 51–78); OROT, p. 14. Inscriptions of Tiglath-pileser III refer to “Rezin” several times, “Rezin of Damascus” in Annal 13, line 10 (ITP, pp. 68–69), and “the dynasty of Rezin of Damascus” in Annal 23, line 13 (ITP, pp. 80–81). Tiglath-pileser III’s stele from Iran contains an explicit reference to Rezin as king of Damascus in column III, the right side, A: “[line 1] The kings of the land of Hatti (and of) the Aramaeans of the western seashore . . .  [line 4] Rezin of Damascus”  (ITP, pp. 106–107). 
NORTHERN KINGDOM OF ISRAEL
12. Omri, king, r. 884–873, 1 Kings 16:16, etc., in Assyrian inscriptions and in the Mesha Inscription. Because he founded a famous dynasty which ruled the northern kingdom of Israel, the Assyrians refer not only to him as a king of Israel (ANET, pp. 280, 281), but also to the later rulers of that territory as kings of “the house of Omri” and that territory itself literally as “the house of Omri” (Raging Torrent, pp. 34, 35; ANET, pp. 284, 285). Many a later king of Israel who was not his descendant, beginning with Jehu, was called “the son of Omri” (Raging Torrent, p. 18). The Mesha Inscription also refers to Omri as “the king of Israel” in lines 4–5, 7 (Dearman, Studies, pp. 97, 100–101; COS, vol. 2, p. 137; IBP, pp. 108–110, 216; “Sixteen,” p. 43.
13. Ahab, king, r. 873–852, 1 Kings 16:28, etc., in the Kurkh Monolith by his enemy, Shalmaneser III of Assyria. There, referring to the battle of Qarqar (853 B.C.E.), Shalmaneser calls him “Ahab the Israelite” (Raging Torrent, pp. 14, 18–19; RIMA 3, p. 23, A.0.102.2, col. 2, lines 91–92; ANET, p. 279; COS, vol. 2, p. 263).
14. Jehu, king, r. 842/841–815/814, 1 Kings 19:16, etc., in inscriptions of Shalmaneser III. In these, “son” means nothing more than that he is the successor, in this instance, of Omri (Raging Torrent, p. 20 under “Ba’asha . . . ” and p. 26). A long version of Shalmaneser III’s annals on a stone tablet in the outer wall of the city of Aššur refers to Jehu in col. 4, line 11, as “Jehu, son of Omri” (Raging Torrent, p. 28; RIMA 3, p. 54, A.0.102.10, col. 4, line 11; cf. ANET, p. 280, the parallel “fragment of an annalistic text”). Also, on the Kurba’il Statue, lines 29–30 refer to “Jehu, son of Omri” (RIMA 3, p. 60, A.0.102.12, lines 29–30).
In Shalmaneser III’s Black Obelisk, current scholarship regards the notation over relief B, depicting payment of tribute from Israel, as referring to “Jehu, son of Omri” (Raging Torrent, p. 23; RIMA 3, p. 149, A.0. 102.88), but cf. P. Kyle McCarter, Jr., “‘Yaw, Son of ’Omri’: A Philological Note on Israelite Chronology,” Bulletin of the American Schools of Oriental Research216 (1974): pp. 5–7.
15. Joash (= Jehoash), king, r. 805–790, 2 Kings 13:9, etc., in the Tell al-Rimaḥ inscription of Adad-Nirari III, king of Assyria (r. 810–783), which mentions “the tribute of Joash [= Iu’asu] the Samarian” (Stephanie Page, “A Stela of Adad-Nirari III and Nergal-Ereš from Tell Al Rimaḥ,” Iraq 30 [1968]: pp. 142–145, line 8, Pl. 38–41; RIMA 3, p. 211, line 8 of A.0.104.7; Raging Torrent, pp. 39–41).
16. Jeroboam II, king, r. 790–750/749, 2 Kings 13:13, etc., in the seal of his royal servant Shema, discovered at Megiddo (WSS, p. 49 no. 2;  IBP, pp. 133–139, 217; “Sixteen,” p. 46).
17. Menahem, king, r. 749–738, 2 Kings 15:14, etc., in the Calah Annals of Tiglath-pileser III. Annal 13, line 10 refers to “Menahem of Samaria” in a list of kings who paid tribute (ITP, pp. 68–69, Pl. IX). Tiglath-pileser III’s stele from Iran, his only known stele, refers explicitly to Menahem as king of Samaria in column III, the right side, A: “[line 1] The kings of the land of Hatti (and of) the Aramaeans of the western seashore . . .  [line 5] Menahem of Samaria.”  (ITP, pp. 106–107). See alsoRaging Torrent, pp. 51, 52, 54, 55, 59; ANET, p. 283.
18. Pekah, king, r. 750(?)–732/731, 2 Kings 15:25, etc., in the inscriptions of Tiglath-pileser III. Among various references to “Pekah,” the most explicit concerns the replacement of Pekah in Summary Inscription 4, lines 15–17: “[line 15] . . . The land of Bit-Humria . . . . [line 17] Peqah, their king [I/they killed] and I installed Hoshea [line 18] [as king] over them” (ITP, pp. 140–141; Raging Torrent, pp. 66–67).
19. Hoshea, king, r. 732/731–722, 2 Kings 15:30, etc., in Tiglath-pileser’s Summary Inscription 4, described in preceding note 18, where Hoshea is mentioned as Pekah’s immediate successor.
20. Sanballat “I”, governor of Samaria under Persian rule, ca. mid-fifth century, Nehemiah 2:10, etc., in a letter among the papyri from the Jewish community at Elephantine in Egypt (A. E. Cowley, ed., Aramaic Papyri of the Fifth Century B.C. (Oxford: Clarendon, 1923; reprinted Osnabrück, Germany: Zeller, 1967), p. 114 English translation of line 29, and p. 118 note regarding line 29; ANET, p. 492.
Also, the reference to “[  ]ballat,” most likely Sanballat, in Wadi Daliyeh bulla WD 22 appears to refer to the biblical Sanballat as the father of a governor of Samaria who succeeded him in the first half of the fourth century. As Jan Dušek shows, it cannot be demonstrated that any Sanballat II and III existed, which is the reason for the present article’s quotation marks around the “I” in Sanballat “I”; see Jan Dušek, “Archaeology and Texts in the Persian Period: Focus on Sanballat,” in Martti Nissinen, ed., Congress Volume: Helsinki 2010 (Boston: Brill. 2012), pp. 117–132.SOUTHERN KINGDOM OF JUDAH
21. David, king, r. ca. 1010–970, 1 Samuel 16:13, etc. in three inscriptions. Most notable is the victory stele in Aramaic known as the “house of David” inscription, discovered at Tel Dan; Avraham Biran and Joseph Naveh, “An Aramaic Stele from Tel Dan,” IEJ 43 (1993), pp. 81–98, and idem, “The Tel Dan Inscription: A New Fragment,” IEJ 45 (1995), pp. 1–18. An ancient Aramaic word pattern in line 9 designates David as the founder of the dynasty of Judah in the phrase “house of David” (2 Sam 2:11 and 5:5; Gary A. Rendsburg, “On the Writing ביתדיד [BYTDWD] in the Aramaic Inscription from Tel Dan,”IEJ 45 [1995], pp. 22–25; Raging Torrent, p. 20, under “Ba’asha . . .”; IBP, pp. 110–132, 265–77; “Sixteen,” pp. 41–43).
In the second inscription, the Mesha Inscription, the phrase “house of David” appears in Moabite in line 31 with the same meaning: that he is the founder of the dynasty. There David’s name appears with only its first letter destroyed, and no other letter in that spot makes sense without creating a very strained, awkward reading (André Lemaire, “‘House of David’ Restored in Moabite Inscription,” BAR 20, no. 3 [May/June 1994]: pp. 30–37. David’s name also appears in line 12 of the Mesha Inscription (Anson F. Rainey, “Mesha‘ and Syntax,” in J. Andrew Dearman and M. Patrick Graham, eds., The Land That I Will Show You: Essays on the History and Archaeology of the Ancient Near East in Honor of J. Maxwell Miller. (JSOT Supplement series, no. 343; Sheffield, England:Sheffield Academic, 2001), pp. 287–307; IBP, pp. 265–277; “Sixteen,” pp. 41–43).
The third inscription, in Egyptian, mentions a region in the Negev called “the heights of David” after King David (Kenneth A. Kitchen, “A Possible Mention of David in the Late Tenth Century B.C.E., and Deity *Dod as Dead as the Dodo?” Journal for the Study of the Old Testament 76 [1997], pp. 39–41; IBP, p. 214 note 3, which is revised in “Corrections,” pp. 119–121; “Sixteen,” p. 43).
In the table on p. 46 of BAR, David is listed as king of Judah. According to 2 Samuel 5:5, for his first seven years and six months as a monarch, he ruled only the southern kingdom of Judah. We have no inscription that refers to David as king over all Israel (that is, the united kingdom) as also stated in 2 Sam 5:5.
22. Uzziah (= Azariah), king, r. 788/787–736/735, 2 Kings 14:21, etc., in the inscribed stone seals of two of his royal servants: Abiyaw and Shubnayaw (more commonly called Shebanyaw); WSS, p. 51 no. 4 and p. 50 no. 3, respectively; IBP, pp. 153–159 and 159–163, respectively, and p. 219 no. 20 (a correction to IBP is that on p. 219, references to WSS nos. 3 and 4 are reversed); “Sixteen,” pp. 46–47. Cf. also his secondary burial inscription from the Second Temple era (IBP, p. 219 n. 22). 
23. Ahaz (= Jehoahaz), king, r. 742/741–726, 2 Kings 15:38, etc., in Tiglath-pileser III’s Summary Inscription 7, reverse, line 11, refers to “Jehoahaz of Judah” in a list of kings who paid tribute (ITP, pp. 170–171; Raging Torrent, pp. 58–59). The Bible refers to him by the shortened form of his full name, Ahaz, rather than by the full form of his name, Jehoahaz, which the Assyrian inscription uses.
Cf. the unprovenanced seal of ’Ushna’, more commonly called ’Ashna’, the name Ahaz appears (IBP, pp. 163–169, with corrections from Kitchen’s review of IBP as noted in “Corrections,” p. 117; “Sixteen,” pp. 38–39 n. 11). Because this king already stands clearly documented in an Assyrian inscription, documentation in another inscription is not necessary to confirm the existence of the biblical Ahaz, king of Judah.
24. Hezekiah, king, r. 726–697/696, 2 Kings 16:20, etc., initially in the Rassam Cylinder of Sennacherib (in this inscription, Raging Torrent records frequent mention of Hezekiah in pp. 111–123; COS, pp. 302–303). It mentions “Hezekiah the Judahite” (col. 2 line 76 and col. 3 line 1 in Luckenbill, Annals of Sennacherib, pp. 31, 32) and “Jerusalem, his royal city” (ibid., col. 3 lines 28, 40; ibid., p. 33) Other, later copies of the annals of Sennacherib, such as the Oriental Institute prism and the Taylor prism, mostly repeat the content of the Rassam cylinder, duplicating its way of referring to Hezekiah and Jerusalem (ANET, pp. 287, 288). The Bull Inscription from the palace at Nineveh (ANET, p. 288; Raging Torrent, pp. 126–127) also mentions “Hezekiah the Judahite” (lines 23, 27 in Luckenbill, Annals of Sennacherib, pp. 69, 70) and “Jerusalem, his royal city” (line 29; ibid., p. 33).
25. Manasseh, king, r. 697/696–642/641, 2 Kings 20:21, etc., in the inscriptions of Assyrian kings Esarhaddon (Raging Torrent, pp. 131, 133, 136) and Ashurbanipal (ibid., p. 154). “Manasseh, king of Judah,” according to Esarhaddon (r. 680–669), was among those who paid tribute to him (Esarhaddon’s Prism B, column 5, line 55; R. Campbell Thompson, The Prisms of Esarhaddon and Ashurbanipal [London: Trustees of the British Museum, 1931], p. 25; ANET, p. 291). Also, Ashurbanipal (r. 668–627) records that “Manasseh, king of Judah” paid tribute to him (Ashurbanipal’s Cylinder C, col. 1, line 25; Maximilian Streck, Assurbanipal und die letzten assyrischen Könige bis zum Untergang Niniveh’s, [Vorderasiatische Bibliothek 7; Leipzig: J. C. Hinrichs, 1916], vol. 2, pp. 138–139; ANET, p. 294.
26. Hilkiah, high priest during Josiah’s reign, within 640/639–609, 2 Kings 22:4, etc., in the City of David bulla of Azariah, son of Hilkiah (WSS, p. 224 no. 596; IBP, pp. 148–151; 229 only in [50] City of David bulla; “Sixteen,” p. 49).
The oldest part of Jerusalem, called the City of David, is the location where the Bible places all four men named in the bullae covered in the present endnotes 26 through 29.
Analysis of the clay of these bullae shows that they were produced in the locale of Jerusalem (Eran Arie, Yuval Goren, and Inbal Samet, “Indelible Impression: Petrographic Analysis of Judahite Bullae,” in The Fire Signals of Lachish: Studies in the Archaeology and History of Israel in the Late Bronze Age, Iron Age, and Persian Period in Honor of David Ussishkin [ed. Israel Finkelstein and Nadav Na’aman; Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns, 2011], p. 10, quoted in “Sixteen,” pp. 48–49 n. 34).
27. Shaphan, scribe during Josiah’s reign, within 640/639–609, 2 Kings 22:3, etc., in the City of David bulla of Gemariah, son of Shaphan (WSS, p. 190 no. 470; IBP, pp. 139–146, 228). See endnote 26 above regarding “Sixteen,” pp. 48–49 n. 34.
28. Azariah, high priest during Josiah’s reign, within 640/639–609, 1 Chronicles 5:39, etc., in the City of David bulla of Azariah, son of Hilkiah (WSS, p. 224 no. 596; IBP, pp. 151–152; 229). See endnote 26 above regarding “Sixteen,” pp. 48–49 n. 34.
29. Gemariah, official during Jehoiakim’s reign, within 609–598, Jeremiah 36:10, etc., in in the City of David bulla of Gemariah, son of Shaphan (WSS, p. 190 no. 470; IBP, pp. 147, 232). See endnote 26 above regarding “Sixteen,” pp. 48–49 n. 34.
30. Jehoiachin (= Jeconiah = Coniah), king, r. 598–597, 2 Kings 24:5, etc., in four Babylonian administrative tablets regarding oil rations or deliveries, during his exile in Babylonia (Raging Torrent, p. 209; ANEHST, pp. 386–387). Discovered at Babylon, they are dated from the tenth to the thirty-fifth year of Nebuchadnezzar II, king of Babylonia and conqueror of Jerusalem. One tablet calls Jehoiachin “king” (Text Babylon 28122, obverse, line 29; ANET, p. 308). A second, fragmentary text mentions him as king in an immediate context that refers to “[. . . so]ns of the king of Judah” and “Judahites” (Text Babylon 28178, obverse, col. 2, lines 38–40; ANET, p. 308). The third tablet calls him “the son of the king of Judah” and refers to “the five sons of the king of Judah” (Text Babylon 28186, reverse, col. 2, lines 17–18; ANET, p. 308). The fourth text, the most fragmentary of all, confirms “Judah” and part of Jehoiachin’s name, but contributes no data that is not found in the other texts.
31. Shelemiah, father of Jehucal the official, late 7th century, Jeremiah 37:3; 38:1
and 32. Jehucal (= Jucal), official during Zedekiah’s reign, fl. within 597–586, Jeremiah 37:3; 38:1 only, both referred to in a bulla discovered in the City of David in 2005 (Eilat Mazar, “Did I Find King David’s Palace?” BAR 32, no. 1 [January/February 2006], pp. 16–27, 70; idem, Preliminary Report on the City of David Excavations 2005 at the Visitors Center Area [Jerusalem and New York: Shalem, 2007], pp. 67–69; idem, “The Wall that Nehemiah Built,” BAR 35, no. 2 [March/April 2009], pp. 24–33,66; idem, The Palace of King David: Excavations at the Summit of the City of David: Preliminary Report of Seasons 2005-2007 [Jerusalem/New York: Shoham AcademicResearch and Publication, 2009], pp. 66–71). Only the possibility of firm identifications is left open in “Corrections,” pp. 85–92; “Sixteen,” pp. 50–51; this article is my first affirmation of four identifications, both here in notes 31 and 32 and below in notes 33 and 34.
After cautiously observing publications and withholding judgment for several years, I am now affirming the four identifications in notes 31 through 34, because I am now convinced that this bulla is a remnant from an administrative center in the City of David, a possibility suggested in “Corrections,” p. 100 second-to-last paragraph, and “Sixteen,” p. 51. For me, the tipping point came by comparing the description and pictures of the nearby and immediate archaeological context in Eilat Mazar, “Palace of King David,” pp. 66–70,  with the administrative contexts described in Eran Arie, Yuval Goren, and Inbal Samet, “Indelible Impression: Petrographic Analysis of Judahite Bullae,” in Israel Finkelstein and Nadav Na’aman, eds., The Fire Signals of Lachish: Studies in the Archaeology and History of Israel in the Late Bronze Age, Iron Age, and Persian Period in Honor of David Ussishkin (Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns, 2011), pp. 12–13 (the section titled “The Database: Judahite Bullae from Controlled Excavations”) and pp. 23–24. See also Nadav Na’aman, “The Interchange between Bible and Archaeology: The Case of David’s Palace and the Millo,” BAR 40, no. 1 (January/February 2014), pp. 57–61, 68–69, which is drawn from idem, “Biblical and Historical Jerusalem in the Tenth and Fifth-Fourth Centuries B.C.E.,”Biblica 93 (2012): pp. 21–42. See also idem, “Five Notes on Jerusalem in the First and Second Temple Periods,” Tel Aviv 39 (2012): p. 93.
33. Pashhur, father of Gedaliah the official, late 7th century, Jeremiah 38:1
and 34. Gedaliah, official during Zedekiah’s reign, fl. within 597–586, Jeremiah 38:1 only, both referred to in a bulla discovered in the City of David in 2008. See “Corrections,” pp. 92–96; “Sixteen,” pp. 50–51; and the preceding endnote 31 and 32 for bibliographic details on E. Mazar, “Wall,” pp. 24–33, 66; idem, Palace of King David, pp. 68–71) and for the comments in the paragraph that begins, “After cautiously . . . .”
ASSYRIA
35. Tiglath-pileser III (= Pul), king, r. 744–727, 2 Kings 15:19, etc., in his many inscriptions. See Raging Torrent, pp. 46–79; COS, vol. 2, pp. 284–292; ITP; Mikko Lukko, The Correspondence of Tiglath-pileser III and Sargon II from Calah/Nimrud (State Archives of Assyria, no. 19; Assyrian Text Corpus Project; Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns, 2013); ABC, pp. 248–249. On Pul as referring to Tiglath-pileser III, which is implicit in ABC, p. 333 under “Pulu,” see ITP, p. 280 n. 5 for discussion and bibliography.
On the identification of Tiglath-pileser III in the Aramaic monumental inscription honoring Panamu II, in Aramaic monumental inscriptions 1 and 8 of Bar-Rekub (now in Istanbul and Berlin, respectively), and in the Ashur Ostracon, seeIBP, p. 240; COS, pp. 158–161.
36. Shalmaneser V (= Ululaya), king, r. 726–722, 2 Kings 17:2, etc., in chronicles, in king-lists, and in rare remaining inscriptions of his own (ABC, p. 242; COS, vol. 2, p. 325). Most notable is the Neo-Babylonian Chronicle series, Chronicle 1, i, lines 24–32.  In those lines, year 2 of the Chronicle mentions his plundering the city of Samaria (Raging Torrent, pp. 178, 182; ANEHST, p. 408). (“Shalman” in Hosea 10:14 is likely a historical allusion, but modern lack of information makes it difficult to assign it to a particular historical situation or ruler, Assyrian or otherwise. See below for the endnotes to the box at the top of p. 50.)
37. Sargon II, king, r. 721–705, Isaiah 20:1, in many inscriptions, including his own. See Raging Torrent, pp. 80–109, 176–179, 182; COS, vol. 2, pp. 293–300; Mikko Lukko, The Correspondence of Tiglath-pileser III and Sargon II from Calah/Nimrud (State Archives of Assyria, no. 19; Assyrian Text Corpus Project; Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns, 2013); ABC, pp. 236–238; IBP, pp. 240–241 no. (74).
38. Sennacherib, king, r. 704–681, 2 Kings 18:13, etc., in many inscriptions, including his own. See Raging Torrent, pp. 110–129; COS, vol. 2, pp. 300–305; ABC, pp. 238–240; ANEHST, pp. 407–411, esp. 410; IBP, pp. 241–242.
39. Adrammelech (= Ardamullissu = Arad-mullissu), son and assassin of Sennacherib, fl. early 7th century, 2 Kings 19:37, etc., in a letter sent to Esarhaddon, who succeeded Sennacherib on the throne of Assyria. See Raging Torrent, pp. 111, 184, and COS, vol. 3, p. 244, both of which describe and cite with approval Simo Parpola, “The Murderer of Sennacherib,” in Death in Mesopotamia: Papers Read at the XXVie Rencontre Assyriologique Internationale, ed. Bendt Alster (Copenhagen: Akademisk Forlag, 1980), pp. 171–182. See also ABC, p. 240.
An upcoming scholarly challenge is the identification of Sennacherib’s successor, Esarhaddon, as a more likely assassin in Andrew Knapp’s paper, “The Murderer of Sennacherib, Yet Again,” to be read in a February 2014 Midwest regional conference in Bourbonnais, Ill. (SBL/AOS/ASOR).
On various renderings of the neo-Assyrian name of the assassin, see RlA s.v. “Ninlil,” vol. 9, pp. 452–453 (in German). On the mode of execution of those thought to have been  conspirators in the assassination, see the selection from Ashurbanipal’s Rassam cylinder in ANET, p. 288.
40. Esarhaddon, king, r. 680–669, 2 Kings 19:37, etc., in his many inscriptions. See Raging Torrent, pp. 130–147; COS, vol. 2, p. 306; ABC, pp. 217–219. Esarhaddon’s name appears in many cuneiform inscriptions (ANET, pp. 272–274, 288–290, 292–294, 296, 297, 301–303, 426–428, 449, 450, 531, 533–541, 605, 606), including his Succession Treaty (ANEHST, p. 355).
BABYLONIA
41. Merodach-baladan II (=Marduk-apla-idinna II), king, r. 721–710 and 703, 2 Kings 20:12, etc., in the inscriptions of Sennacherib and the Neo-Babylonian Chronicles (Raging Torrent, pp. 111, 174, 178–179, 182–183. For Sennacherib’s account of his first campaign, which was against Merodach-baladan II, see COS, vol. 2, pp. 300-302. For the Neo-Babylonian Chronicle series, Chronicle 1, i, 33–42, see ANEHST, pp. 408–409. This king is also included in the Babylonian King List A (ANET, p. 271), and the latter part of his name remains in the reference to him in the Synchronistic King List (ANET, pp. 271–272), on which see ABC, pp. 226, 237.
42. Nebuchadnezzar II, king, r. 604–562, 2 Kings 24:1, etc., in many cuneiform tablets, including his own inscriptions. See Raging Torrent, pp. 220–223; COS, vol. 2, pp. 308–310; ANET, pp. 221, 307–311; ABC, p. 232. The Neo-Babylonian Chronicle series refers to him in Chronicles 4 and 5 (ANEHST, pp. 415, 416–417, respectively). Chronicle 5, reverse, lines 11–13, briefly refers to his conquest of Jerusalem (“the city of Judah”) in 597 by defeating “its king” (Jehoiachin), as well as his appointment of “a king of his own choosing” (Zedekiah) as king of Judah.
43. Nebo-sarsekim, chief official of Nebuchadnezzar II, fl. early 6th century, Jeremiah 39:3, in a cuneiform inscription on Babylonian clay tablet BM 114789 (1920-12-13, 81), dated to 595 B.C.E. The time reference in Jeremiah 39:3 is very close, to the year 586. Since it is extremely unlikely that two individuals having precisely the same personal name would have been, in turn, the sole holders of precisely this unique position within a decade of each other, it is safe to assume that the inscription and the book of Jeremiah refer to the same person in different years of his time in office. In July 2007 in the British Museum, Austrian researcher Michael Jursa discovered this Babylonian reference to the biblical “Nebo-sarsekim, the Rab-saris” (rab ša-rēši, meaning “chief official”) of Nebuchadnezzar II (r. 604–562). Jursa identified this official in his article, “Nabu-šarrūssu-ukīn, rab ša-rēši, und ‘Nebusarsekim’ (Jer. 39:3),” Nouvelles Assyriologiques Breves et Utilitaires2008/1 (March): pp. 9–10 (in German). See also Bob Becking, “Identity of Nabusharrussu-ukin, the Chamberlain: An Epigraphic Note on Jeremiah 39,3. With an Appendix on the Nebu(!)sarsekim Tablet by Henry Stadhouders,” Biblische Notizen NF 140 (2009): pp. 35–46; “Corrections,” pp. 121–124; “Sixteen,” p. 47 n. 31. On the correct translation of ráb ša-rēši (and three older, published instances of it having been incorrect translated as rab šaqê), see ITP, p. 171 n. 16.
44. Evil-merodach (= Awel Marduk, = Amel Marduk), king, r. 561–560, 2 Kings 25:27, etc., in various inscriptions (ANET, p. 309; OROT, pp. 15, 504 n. 23). See especially Ronald H. Sack, Amel-Marduk: 562-560 B.C.; A Study Based on Cuneiform, Old Testament, Greek, Latin and Rabbinical Sources (Alter Orient und Altes Testament, no. 4; Kevelaer, Butzon & Bercker, and Neukirchen-Vluyn, Neukirchener, 1972). 
45. Belshazzar, son and co-regent of Nabonidus, fl. ca. 543?–540, Daniel 5:1, etc., in Babylonian administrative documents and the “Verse Account” (Muhammed A. Dandamayev, “Nabonid, A,” RlA, vol. 9, p. 10; Raging Torrent, pp. 215–216; OROT, pp. 73–74). A neo-Babylonian text refers to him as “Belshazzar the crown prince” (ANET, pp. 309–310 n. 5). 
PERSIA
46. Cyrus II (=Cyrus the great), king, r. 559–530, 2 Chronicles 36:22, etc., in various inscriptions (including his own), for which and on which see ANEHST, pp. 418–426, ABC, p. 214. For Cyrus’ cylinder inscription, see Raging Torrent, pp. 224–230; ANET, pp. 315–316; COS, vol. 2, pp. 314–316; ANEHST, pp. 426–430; P&B, pp. 87–92. For larger context and implications in the biblical text, see OROT, pp. 70-76.
47. Darius I (=Darius the Great), king, r. 520–486, Ezra 4:5, etc., in various inscriptions, including his own trilingual cliff inscription at Behistun, on which see P&B, pp. 131–134. See also COS, vol. 2, p. 407, vol. 3, p. 130; ANET, pp. 221, 316, 492; ABC, p. 214; ANEHST, pp. 407, 411. On the setting, see OROT, pp. 70–75.
48. Xerxes I (= Ahasuerus), king, r. 486–465, Esther 1:1, etc., in various inscriptions, including his own (P&B, p. 301;ANET, pp. 316–317), and in the dates of documents from the time of his reign (COS, vol. 2, p. 188, vol. 3, pp. 142, 145. On the setting, see OROT, pp. 70–75.
49. Artaxerxes I Longimanus, king, r. 465-425/424, Ezra 4:6, 7, etc., in various inscriptions, including his own (P&B, pp. 242–243), and in the dates of documents from the time of his reign (COS, vol. 2, p. 163, vol. 3, p. 145; ANET, p. 548). 
50. Darius II Nothus, king, r. 425/424-405/404, Nehemiah 12:22, in various inscriptions, including his own (for example, P&B, pp. 158–159) and in the dates of documents from the time of his reign (ANET, p. 548; COS, vol. 3, pp. 116–117).

“Almost Real” Box on p. 50: The Biblical and Archaeological Evidence

In general, the persons listed in the box at the top of p. 50 of the March/April 2014 issue of BAR exclude persons in two categories. The first category includes those about whom we know so little that we cannot even approach a firm identification with anyone named in an inscription. One example is “Shalman” in Hosea 10:14. This name almost certainly refers to a historical person, but variations of this name were common in the ancient Near East, and modern lack of information on the biblical Shalman makes it difficult to assign it to a particular historical situation or ruler, Assyrian or otherwise. See Francis I. Andersen and David Noel Freedman, Hosea (The Anchor Bible, vol. 24; Garden City, N.Y.: Doubleday, 1980), pp. 570–571. A second example is “Osnappar” (=Asnapper) in Ezra 4:10, who is not called a king, and for whom the traditional identification has no basis for singling out any particular ruler. See Jacob M. Myers, Ezra-Nehemiah(The Anchor Bible. vol. 14; Garden City, N.Y.: Doubleday, 1981), p. 333.
The second category of excluded identifications comes from the distinction between inscriptions that are dug up after many centuries and texts that have been copied and recopied through the course of many centuries. The latter include the books of the Bible itself, as well as other writings, notably those of Flavius Josephus in the first century C.E. His reference to Ethbaal (=’Ittoba’al =’Ithoba’al), the father of Jezebel (1 Kings 16:31). is not included in this article, because Josephus’ writings do not come to us from archaeology. See IBP, p. 238 n. 90; cf. Raging Torrent, pp. 30, 115–116 (p. 133 refers to an Ethbaal appointed king of Sidon by Sennacherib, therefore he must have lived a century later than Jezebel’s father).
AMMON Balaam son of Beor, fl. late 13th century (some scholars prefer late 15th century), Numbers 22:5, etc., in a wall inscription on plaster dated to 700 B.C.E. (COS, vol. 2, pp. 140–145). It was discovered at Tell Deir ʿAllā, in the same Transjordanian geographical area in which the Bible places Balaam’s activity. Many scholars assume or conclude that the Balaam and Beor of the inscription are the same as the biblical pair and belong to the same folk tradition, which is not necessarily historical. See P. Kyle McCarter, Jr., “The Balaam Texts from Deir ‘Allā: The First Combination,” BASOR 239 (1980): pp. 49–60; Jo Ann Hackett, The Balaam Text from Deir ʿAllā (Chico, Calif.: Scholars Press, 1984), pp. 27, 33–34; idem, “Some Observations on the Balaam Tradition at Deir ʿAllā,” Biblical Archaeologist 49 (1986), p. 216. Mykytiuk at first listed these two identifications under a strong classification in IBP, p. 236, but because the inscription does not reveal a time period for Balaam and Beor, he later corrected that to a “not-quite-firmly identified” classification in “Corrections,” pp. 111–113, no. 29 and 30, and in “Sixteen,” p. 53.
Although it contains three identifying marks (traits) of both father and son, this inscription is dated to ca. 700 B.C.E., several centuries after the period in which the Bible places Balaam. Speaking with no particular reference to this inscription, some scholars, such as Frendo and Kofoed, argue that lengthy gaps between a particular writing and the things to which it refers are not automatically to be considered refutations of historical claims (Anthony J. Frendo, Pre-Exilic Israel, the Hebrew Bible, and Archaeology: Integrating Text and Artefact [New York: T&T Clark, 2011], p. 98; Jens B. Kofoed, Text and History: Historiography and the Study of the Biblical Text [Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns, 2005], pp. 83–104, esp. p, 42). There might easily have been intervening sources which transmitted the information from generation to generation but as centuries passed, were lost. 
Baalis, king of the Ammonites, r. early 6th century, Jeremiah 20:14, in an Ammonite seal impression on the larger, fairly flat end of a ceramic cone (perhaps a bottle-stopper?) from Tell el-Umeiri, in what was the land of the ancient Ammonites. The seal impression reveals only two marks (traits) of an individual, so it is not quite firm. See Larry G. Herr, “The Servant of Baalis,” Biblical Archaeologist 48 (1985): pp. 169–172; WSS, p. 322 no. 860; COS, p. 201; IBP, p. 242 no. (77); “Sixteen Strong,” p. 52. The differences between the king’s name in this seal impression and the biblical version can be understood as slightly different renderings of the same name in different dialects; see bibliography in Michael O’Connor, “The Ammonite Onomasticon: Semantic Problems,” Andrews University Seminary Studies 25 (1987): p. 62 paragraph (3), supplemented by Lawrence T. Geraty, “Back to Egypt: An Illustration of How an Archaeological Find May Illumine a Biblical Passage,” Reformed Review 47 (1994): p. 222; Emile Puech, “L’inscription de la statue d’Amman et la paleographie ammonite,” Revue biblique 92 (1985): pp. 5–24.
NORTHERN ARABIA Geshem (= Gashmu) the Arabian, r. mid-5th century, Nehemiah 2:10, etc., in an Aramaic inscription on a silver bowl discovered at Tell el-Maskhuta, Egypt, in the eastern delta of the Nile, that mentions “Qainu, son of Geshem [or Gashmu], king of Qedar,” an ancient kingdom in northwest Arabia. This bowl is now in the Brooklyn Museum. See Isaac Rabinowitz, “Aramaic Inscriptions of the Fifth Century B.C.E. from a North-Arab Shrine in Egypt,”Journal of the Near Eastern Studies 15 (1956): pp. 1–9, Pl. 6–7; William J. Dumbrell, “The Tell el-Maskhuta Bowls and the ‘Kingdom’ of Qedar in the Persian Period,” BASOR 203 (October 1971): pp. 35–44; OROT, pp. 74–75, 518 n. 26; Raging Torrent, p. 55.
Despite thorough analyses of the Qainu bowl and its correspondences pointing to the biblical Geshem, there is at least one other viable candidate for identification with the biblical Geshem: Gashm or Jasm, son of Shahr, of Dedan. On him, see Frederick V. Winnett and William L. Reed, Ancient Records from North Arabia (University of Toronto Press, 1970), pp. 115–117; OROT, pp. 75. 518 n. 26. Thus the existence of two viable candidates would seem to render the case for each not quite firm (COS, vol. 2, p. 176).
SOUTHERN KINGDOM OF JUDAH Shebna, the overseer of the palace, fl. ca. 726–697/696, Isaiah 22:15–19 (probably also the scribe of 2 Kings 18:18, etc., before being promoted to palace overseer), in an inscription at the entrance to a rock-cut tomb in Silwan, near Jerusalem. There are only two marks (traits) of an individual, and these do not include his complete name, so this identification, though tempting, is not quite firm. See Nahman Avigad, “Epitaph of a Royal Steward from Siloam Village,” IEJ 3 (1953): pp. 137–152; David Ussishkin, The Village of Silwan (Jerusalem: Israel Exploration Society, 1993), pp. 247–250; IBP, pp. 223, 225; “Sixteen Strong,” pp. 51–52.
Azzur of Gibeon, father of Hananiah, fl. early 6th century, Jeremiah 28:1, etc., in seven inscribed jar handles from 6th-century Gibeon, only one of which is complete. These reveal only two marks (traits) of an individual. See James B. Pritchard, Hebrew Inscriptions and Stamps from Gibeon, Museum Monographs (Philadelphia: The University Museum, University of Pennsylvania, 1959, whose dating of the inscribed jar handles was criticized by several scholars, including Nahman Avigad, “Some Notes on the Hebrew Inscriptions from Gibeon (Review-article),” IEJ 9 (1959): pp. 130–133, and Frank Moore Cross, Jr., “”Epigraphical Notes on Hebrew Manuscripts of the Eighth–Sixth Centuries B.C., III. The Inscribed Jar Handles from Gibeon,” BASOR 168 (December 1962): pp. 18–23. A summary of that discussion is in Ephraim Stern,Material Culture of the Land of the Bible in the Persian Period, 538–332 B.C. (Jerusalem: Israel Exploration Society, and Warminster, Wiltshire, England: 1982), pp. 52–53. The not-quite-firm grade of the identification is correctly gauged in IBP, p. 234.  By an oversight, it is not listed in “Corrections” or in “Sixteen;” in both of these publications, it is the only accidental omission.
Gedaliah the governor, son of Ahikam, fl. ca. 585, 2 Kings 25:22, etc., in the bulla from Tell ed-Duweir (ancient Lachish) that reads, “Belonging to Gedalyahu, the overseer of the palace.” The Babylonian practice was to appoint indigenous governors over conquered populations. It is safe to assume that as conquerors of Jerusalem in 586 B.C.E., they would have chosen the highest-ranking Judahite perceived as “pro-Babylonian” to be their governor over Judah. The palace overseer had great authority and knowledge of the inner workings of government at the highest level, sometimes serving as vice-regent for the king; see S. H. Hooke, “A Scarab and Sealing From Tell Duweir,” Palestine Exploration Fund Quarterly Statement 67 (1935): pp. 195–197; J. L. Starkey, “Lachish as Illustrating Bible History,” Palestine Exploration Fund Quarterly Statement 69 (1937): pp. 171–174; some publications listed in WSS, p. 172 no. 405. The palace overseer at the time of the Babylonian conquest, whose bulla we have, would be the most likely choice for governor, if they saw him as pro-Babylonian. Of the two prime candidates named Gedaliah (= Gedalyahu)—assuming both survived the conquest—Gedaliah the son of Pashhur clearly did not have the title “overseer of the palace” (Jeremiah 38:1), and he was clearly an enemy of the Babylonians (Jeremiah 38:4–6). But, though we lack irrefutable evidence, Gedaliah the son of Ahikam is quite likely to have been palace overseer. His prestigious family, the descendants of Shaphan, had been “key players” in crucial situations at the highest levels of the government of Judah for three generations. As for his being perceived as pro-Babylonian, his father Ahikam had protected the prophet Jeremiah (Jeremiah 26:24; cf. 39:11–14), who urged surrender to the Babylonian army (Jeremiah 38:1–3).
The preceding argument that Gedaliah the son of Ahikam was the much more likely Babylonian choice for governor is a strengthening step beyond “Corrections,” pp. 103–104, which upgrades the strength of the identification from its original level in IBP, p. 235, responding to the difficulty expressed in Oded Lipschits, The Fall and Rise of Jerusalem: Judah under Babylonian Rule (Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns, 2005), p. 86 n. 186.
Jaazaniah (= Jezaniah), fl. early 6th century, 2 Kings 25:23, etc., in the Tell en-Naṣbeh (ancient Mizpah) stone seal inscribed: “Belonging to Ya’azanyahu, the king’s minister.” It is unclear whether the title “king’s minister” in the seal might have some relationship with the biblical phrase “the officers (Hebrew: sarîm) of the troops,” which included the biblical Jaazaniah (2 Kings 25: 23). There are, then, only two identifying marks of an individual that clearly connect the seal’s Jaazaniah with the biblical one: the seal owner’s name and the fact that it was discovered at the city where the biblical “Jaazaniah, the son of the Maacathite,” died. See William F. Badè, “The Seal of Jaazaniah,” Zeitschrift für die alttestamentlishe Wissenschaft 51 (1933): pp. 150–156; WSS, p. 52 no. 8; IBP, p. 235; “Sixteen Strong,” p. 52.


Symbols & Abbreviations

ANEHST  Mark W. Chavalas, ed., The Ancient Near East: Historical Sources in Translation (Blackwell Sources in Ancient History; Victoria, Australia: Blackwell, 2006). ABC  A. Kirk Grayson, Assyrian and Babylonian Chronicles (Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns, 2000). ANET  James B. Pritchard, ed., Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, 3rd ed.  (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1969). B.C.E.  before the common era, used as an equivalent to B.C. BASOR Bulletin of the American Schools of Oriental Research c.  century (all are B.C.E.) ca.  circa, a Latin word meaning “around”cf.  compare CAH  John Boardman et al., eds., The Cambridge Ancient History (2nd ed.; New York: Cambridge University Press, 1970). “Corrections”  Lawrence J. Mykytiuk, “Corrections and Updates to ‘Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200–539 B.C.E.,” Maarav 16 (2009), pp. 49–132, free online athttp://docs.lib.purdue.edu/lib_research/129/COS  William W. Hallo and K. Lawson Younger, eds., The Context of Scripture, vol. 2: Archival Documents from the Biblical World (Boston: Brill, 2000).
Dearman, Studies  J. Andrew Dearman, ed., Studies in the Mesha Inscription and Moab (Atlanta: Scholars Press, 1989). esp.  especially fl.  flourished IBP  Lawrence J. Mykytiuk, Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200–539 B.C.E. (Atlanta: Society of Biblical Literature, 2004). This book is a revised Ph.D. dissertation in Hebrew and Semitic Studies, University of Wisconsin-Madison, 1998, which began with a 1992 graduate seminar paper. Most of IBP is available on the Google Books web site:  https://www.google.com/search?tbo=p&tbm=bks&q=mykytiuk+identifying&num=10 ibid.  (Latin) “the same thing,” meaning the same publication as the one mentioned immediately before idem  (Latin) “the same one(s),” meaning “the same person or persons,” used for referring to the author(s) mentioned immediately before. IEJ  Israel Exploration Journal ITP  Hayim Tadmor, The Inscriptions of Tiglath-pileser III, King of Assyria (Fontes ad Res Judaicas Spectantes; Jerusalem: Israel Academy of Sciences and Humanities, 2nd 2007 printing with addenda et corrigenda, 1994).n.  note (a footnote or endnote) no.  number (of an item, usually on a page) OROT  Kenneth A. Kitchen, On the Reliability of the Old Testament (Grand Rapids, Mich.: Eerdmans, 2003). P&B  Edwin M. Yamauchi, Persia and the Bible (Grand Rapids, Mich.: Baker, 1990). Pl.  plate(s) (a page of photos or drawings in a scholarly publication, normally unnumbered,) r.  reigned Raging Torrent  Mordechai Cogan, The Raging Torrent: Historical Inscriptions from Assyria and Babylonia Relating to Ancient Israel (A Carta Handbook; Jerusalem: Carta, 2008).   RlA  Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie (New York, Berlin: de Gruyter, ©1932, 1971). RIMA  a series of books: The Royal Inscriptions of Mesopotamia: Assyrian Periods RIMA 3  A. Kirk Grayson, Assyrian Rulers of the Early First Millennium BC, II (858–745 BC) (RIMA, no. 3; Buffalo, N.Y.: University of Toronto Press, 1996). “Sixteen”  Lawrence J. Mykytiuk, “Sixteen Strong Identifications of Biblical Persons (Plus Nine Other Identifications) in Authentic Northwest Semitic Inscriptions from before 539 B.C.E.,” pp. 35–58 in Meir Lubetski and Edith Lubetski, eds., New Inscriptions and Seals Relating to the Biblical World (Atlanta: Society of Biblical Literature, 2012), free online at http://docs.lib.purdue.edu/lib_research/150/Third  Kenneth A. Kitchen, The Third Intermediate Period in Egypt (1100–650 B.C.) (2nd rev. ed. with supplement; Warminster, England: Aris & Phillips, 1986). WSS  Nahman Avigad and Benjamin Sass, Corpus of West Semitic Stamp Seals (Jerusalem: The Israel Academy of Sciences and Humanities, Israel Exploration Society, and The Hebrew University of Jerusalem, The Institute of Archaeology, 1997).


Date Sources

This table uses Kitchen’s dates for rulers of Egypt, Pitard’s for kings of Damascus (with some differences), Galil’s for monarchs of Judah and for those of the northern kingdom of Israel, Grayson’s for Neo-Assyrian kings, Wiseman’s for Neo-Babylonian kings and Briant’s, if given, for Persian kings and for the Persian province of Yehud. Other dates follow traditional high biblical chronology, rather than the low chronology proposed by Israel Finkelstein.
References
Kenneth A. Kitchen, The Third Intermediate Period in Egypt (1100–650 B.C.) (2nd rev. ed. with supplement; Warminster, England: Aris & Phillips, 1986), pp. 466–468.
Wayne T. Pitard, Ancient Damascus: A Historical Study of the Syrian City-State from Earliest Times until its Fall to the Assyrians in 732 B.C.E. (Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns, 1987), pp. 138–144, 189.
Gershon Galil, The Chronology of the Kings of Israel and Judah (SHCANE 9; New York: Brill, 1996), p. 147.
A. Kirk Grayson, Assyrian Rulers of the Early First Millennium BC, II (858–745 BC) (RIMA 3; Buffalo, N.Y.: University of Toronto Press, 1996), p. vii; idem, “Assyria: Ashur-dan II to Ashur-nirari V (934–745 B.C.),” in CAH, vol. III, part I, pp. 238–281; idem, “Assyria: Tiglath-pileser III to Sargon II (744–705 B.C.),” in CAH, vol. III, part II, pp. 71–102; idem, “Assyria: Sennacherib and Esarhaddon (704–669 B.C.),” in CAH, vol. III, part II, pp. 103–141; idem, “Assyria 668–635 B.C.: The Reign of Ashurbanipal,” in CAH, vol. III, part II, pp. 142–161.
Donald J. Wiseman, “Babylonia 605–539 B.C.” in CAH, vol. III, part II, pp. 229–251.
Pierre Briant, From Cyrus to Alexander : A History of the Persian Empire (Winona Lake, Ind.: Eisenbrauns, 2002), “Index of Personal Names,” pp.  1149–1160.

Source / Πηγή:

http://www.biblicalarchaeology.org/daily/people-cultures-in-the-bible/people-in-the-bible/50-people-in-the-bible-confirmed-archaeologically/

Το νέο Λεξικό της Καινής Διαθήκης από τον Α. Χατζηαργυρό

Standard

lexiko

Τίτλος: Λεξικό της Καινής Διαθήκης: Ερμηνευτικό – Ετυμολογικό

Συγγραφέας: Αναστάσιος Χατζηαργυρός

Εκδότης: Αρμός

Έτος: 2012

Σελίδες: 684

Πριν από μερικά χρόνια είχα επικοινωνήσει προσωπικά με έναν ομότιμο καινοδιαθηκολόγο όσον αφορά την ανάγκη έκδοσης ενός λεξικού της Καινής Διαθήκης. Μου ομολόγησε ότι δυστυχώς ο πανεπιστημιακός χώρος δεν ενδιαφέρεται αρκετά για κάτι τέτοιο. Αυτή είναι μια δυσάρεστη αλήθεια. Αν λοιπόν κανείς ανασκαλέψει τους διάφορους τίτλους που έχουν χρηματοδοτηθεί/προωθηθεί/εκδοθεί τα τελευταία χρόνια, θα δει, μεταξύ άλλων, τερατωδών διαστάσεων πραγματείες σε ιλουστρασιόν χαρτί για ασήμαντους κομπάρσους της ιστορίας του χριστιανισμού, ονόματα και γεγονότα που δεν θα μάθει ποτέ ούτε ο μέσος γνώστης της βυζαντινής ιστορίας· το θεμέλιο όμως του χριστιανισμού και το ανεπανάληπτο κληροδότημα της ιστορίας της ελληνικής γλώσσας, η Καινή Διαθήκη, βρισκόταν και βρίσκεται στο παρασκήνιο. Πιότερο από λεφτά, η επιστροφή στις ρίζες προφανώς θέλει τόλμη και αρετή. Εδώ πήξαμε από τα λεξικά της παραπαιδείας, που έχουν γεμίσει τα βιβλιοπωλεία ώστε να καλύψουν τις σχολικές ανάγκες για τους κλασικούς συγγραφείς, και δεν βρίσκεται ένας χριστιανός, ένας από αυτούς τους στοχαστικούς θεματοφύλακες του πνευματικού πλούτου μας ή ένας από τους διανοούμενους που στις τηλεοράσεις και τις εφημερίδες διαρρηγνύουν τα ιμάτιά τους για τον εκφυλισμό του Νεοέλληνα, ώστε να φτιάξει ένα ενημερωμένο λεξικό της Καινής Διαθήκης μετά τον Μητροπολίτη Λεοντοπόλεως Σωφρόνιο Ευστρατιάδη του σωτηρίου έτους 1910…

Όταν λοιπόν έμαθα για την κυκλοφορία ενός τέτοιου λεξικού από τις Εκδόσεις Αρμός, χάρηκα βαθύτατα. Έτρεξα και το αγόρασα. Η πρώτη εντύπωση ήταν εξαιρετική. Ελκυστικό εξώφυλλο, γερό δέσιμο, ποιοτική εκτύπωση, καλό χαρτί (αν και υπερβολικά βαρύ για τον συνολικό αριθμό των σελίδων), ευανάγνωστη γραμματοσειρά: ένα στολίδι των γραφικών τεχνών!

Η χαρά μου όμως έμελλε να μείνει ανολοκλήρωτη και μάλιστα στη θέση της να έρθει μια εξοργιστική απογοήτευση. Ήταν εξοργιστική, εξού και ο γενικός τόνος του παρόντος κειμένου, ακριβώς επειδή χάθηκε μια μεγάλη ευκαιρία να καλυφτεί η αδήριτη ανάγκη για ένα σοβαρό λεξικό της Καινής Διαθήκης. Τα προβλήματα του νέου λεξικού είναι πολλαπλά, όπως θα εξηγήσω αμέσως, και ίσως φαίνονται ήδη από το ότι δεν περιέχει καν βιβλιογραφία.

Ένα πρώτο πρόβλημα, όχι από τα σημαντικότερα, είναι η εσωτερική δομή των λημμάτων. Τα λήμματα των λεξικών απαριθμούν τις σημασίες τους (οι οποίες φυσικά είναι εν χρήσει) είτε με βάση την εξέλιξή τους, δηλαδή πρώτα την αρχική σημασία και ύστερα τις διακλαδώσεις της (π.χ.: σφαίρα: (1) οτιδήποτε στρογγυλό, (2) βλήμα πυροβόλου όπλου, (3) πεδίο δράσης κ.λπ.) είτε με βάση τη συχνότητα της χρήσης, όπου πρωτεύει η κυρίαρχη χρήση και ύστερα παρατίθενται οι λιγότερο συχνές. Στα λεξικά των αρχαίων γλωσσών χρησιμοποιείται συνήθως ο πρώτος τρόπος διάταξης των σημασιών επειδή εξυπηρετεί καλύτερα την ερμηνεία των αρχαίων κειμένων και βασίζεται σε κάπως πιο επαληθεύσιμα κριτήρια: λόγου χάρη, σε ένα λεξικό της Καινής Διαθήκης, τα ποσοστά των χρησιμοποιούμενων σημασιών καθορίζονται από το βιβλικό κείμενο ή από τα εξωβιβλικά κείμενα;

Ο Αναστάσιος Χατζηαργυρός, ο λεξικογράφος του Αρμού, ακολουθεί έναν κατώτερο τρόπο δόμησης των λημμάτων. Συγκεκριμένα, καταγράφει τις σημασίες με βάση τη σειρά εμφάνισής τους στο βιβλικό κείμενο. Είναι σχεδόν αστεία η περίπτωση της λέξης ρομφαία, όπου ως πρώτη σημασία μας δίνεται το «οξύς, βαθύτατος πόνος». Η δεύτερη σημασία, επίσης περίεργη, είναι: «πύρινη σπάθα των αρχαγγέλων». Και επιτέλους μαθαίνουμε από την τρίτη σημασία ότι η ρομφαία σημαίνει «σπαθί, ξίφος».

Με το παράδειγμα της ρομφαίας, αρχίζουμε και διαπιστώνουμε ορισμένα νέα προβλήματα στην εσωτερική διαμόρφωση των λημμάτων. Πιο συγκεκριμένα, η πρώτη και η δεύτερη σημασία δεν διαφέρουν πραγματικά από την τρίτη. Η σημασία είναι μία εν προκειμένω, αλλά χρησιμοποιείται μεταφορικά και αλληγορικά σε ορισμένα εδάφια. Φυσικά, σε ένα βιβλικό λεξικό είναι χρήσιμο μερικές φορές να απεικονίζεται η κατανομή των σημασιών ως προς τα συμφραζόμενα, ιδίως όταν υπάρχουν υποψίες ότι αυτό επηρεάζει την ερμηνεία της λέξης, ωστόσο θα ήταν αξιοπερίεργο να αισθάνεται ένας λεξικογράφος ότι αλλάζει η σημασία της ρομφαίας ανάλογα με το αν την κρατά ο Χριστός, τα χερουβείμ ή κάποιος ανθρώπινος μαχητής.

Παρατηρώντας το λήμμα της ρομφαίας πιο προσεκτικά, διαπιστώνουμε ότι τα προβλήματα δεν είναι μόνο εξωτερικά αλλά και ουσιαστικά. Υπάρχουν σοβαρά ζητήματα με το περιεχόμενο του λήμματος. Γιατί η ρομφαία ως συμβολικό όπλο των ουράνιων όντων αφορά συγκεκριμένα τους «αρχαγγέλους», όταν η πρώτη αναφορά στη Βίβλο αφορά «χερουβείμ» και όταν οι αρχάγγελοι ως τάξη αγγέλων δεν αναφέρονται στο βιβλικό κείμενο; Γιατί υπάρχει αυτή η αναφορά όταν το εν λόγω εδάφιο μιλάει για τον Χριστό; Στην αρχή υπέθεσα ότι ο συντάκτης του λεξικού επηρεάστηκε από την ιουδαϊκή απόκρυφη γραμματεία ή από τον Φίλωνα, αλλά το γενικό επίπεδο των πληροφοριών των λημμάτων καθιστούν πιθανότερο να είναι επηρεασμένος από τη Μαρίνα του Ελύτη, που μελοποίησε ο Θεοδωράκης.

Το πιο μεγάλο πρόβλημα δεν είναι η δομή του λήμματος αλλά ότι από το ερμήνευμα τελικά λείπει η ουσία. Αυτή η ουσία φαίνεται με το εξής ερώτημα: σε τι διαφέρει η ρομφαία από τη μάχαιρα; Όπως λέει το λεξικό του Bauer, η ρομφαία είναι «μεγάλο και πλατύστομο σπαθί που χρησιμοποιούσαν μη ελληνόφωνοι λαοί, ιδιαίτερα οι Θράκες». Παρόμοια πράγματα επισημαίνουν και ο Vine και οι Liddell-Scott και, ω ναι, ο Σωφρόνιος Ευστρατιάδης. Αυτές είναι πραγματικά χρήσιμες πληροφορίες σε ένα λεξικό, αλλά απουσιάζουν από το νέο λεξικό. Και επειδή αναφερθήκαμε στη μάχαιρα, το υπό εξέταση λεξικό λέει ότι σημαίνει «μεγάλο μαχαίρι» και «εγχειρίδιο», αλλά πουθενά δεν δίνει τη σημασία «σπαθί». Πιστέψτε με, όμως, η «μάχαιρα του πνεύματος» δεν είναι μήτε για να κόβουμε ψωμί, μήτε και χαρτοκόπτης. Ναι, η «μάχαιρα» είναι σε μερικές περιπτώσεις «σπαθί», αν και κοντύτερο από τη ρομφαία.

Συνεπώς, ο λεξικογράφος δεν γνωρίζει επαρκώς πώς να στήσει το λήμμα ενός λεξικού. Δεν γνωρίζει πώς διαφοροποιούνται οι σημασίες, πώς διατάσσονται μέσα στο λήμμα, αφήνει απέξω υπαρκτές και, ακόμα χειρότερα, προσθέτει ανύπαρκτες. Κραυγαλέα περιπτώση έλλειψης λεξικογραφικής κρίσης φανερώνει το λήμμα αββάς, λέξη για την οποία μαθαίνουμε ότι σημαίνει: (1) «προσαγόρευση ηλικιωμένων μοναχών»· (2) «ηγούμενος μοναστηριού»· (3) «ηγούμενος μονής της Δύσης»· (4) «ο εφημέριος ιερέας της Καθολικής Εκκλησίας». Τελικά, αναρωτιόμαστε αν κρατάμε λεξικό της Καινής Διαθήκης ή εγκυκλοπαίδεια του μεσαιωνικού χριστιανισμού. Και αν αυτό σας φάνηκε λίγο, θα χαιρόμουν να ακούσω τις αντιδράσεις σας στις σημασίες που απαριθμούνται για τη βιβλική λέξη πλοίο. Διαβάστε: «Δεξαμενόπλοιο», «ναυαγοσωστικό πλοίο», «επιβατικό πλοίο», «πλοίο τύπου Roll-on Roll-off· τύπος πλοίου που κατασκευάστηκε τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στο εσωτερικό μοιάζει με πάρκινγκ με πολλούς ορόφους, και έχει ανοίγματα για τη φορτοεκφόρτωση πολεμικών οχημάτων, μπρος, πίσω και πλάγια». Θαυμάσια. Αφού απολαύσαμε την επίτομη ιστορία της ναυσιπλοΐας, μαθαίνουμε και κάτι καινούργιο για την εποχή της Καινής Διαθήκης: ο Παύλος ταξίδεψε με «επιβατηγό πλοίο»! Ο λεξικογράφος, προφανώς, δεν ήξερε ότι τότε δεν υπήρχαν επιβατηγά πλοία. Επιβάτες φυσικά υπήρχαν, αλλά φιλοξενούνταν πρόχειρα στα φορτηγά πλοία. Βεβαίως, δεν μπορώ να γνωρίζω από πού ο συντάκτης άντλησε την έμπνευσή του. Αναλογιστείτε μόνο ότι ο παλαιός Ευστρατιάδης δεν πέφτει σε τέτοιο σφάλμα και επί της ουσίας αποδεικνύεται καλύτερος για άλλη μια φορά.

Ο λεξικογράφος, ως μελετητής της αρχαιοελληνικής γραμματείας, υπήρξε εραστής του Ομήρου. Αυτό αντανακλάται σε αρκετά λήμματά του. Στο λήμμα αγαθός αφιερώνει πάμπολλες αράδες στη μυκηναϊκή και ομηρική χρήση της λέξης, υιοθετώντας αυτολεξεί υλικό από το Μέγα Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας του Παπύρου, αν και αυτό δεν αναφέρεται πουθενά. Επίσης πάντα καταγράφει την ετυμολογία, ενίοτε με αναφορές στις ινδοευρωπαϊκές ρίζες. Η ετυμολογία σε ένα τέτοιο λεξικό είναι κατ’ ουσίαν άχρηστη, εφόσον υπάρχουν ειδικά έργα προς αυτόν τον σκοπό, και αμφίβολης ποιότητας, καθότι απαιτεί επιστημονική ειδίκευση. Όσο για την ευρύτερη αρχαιοελληνική χρήση, αυτή θα μπορούσε να είναι χρήσιμη όταν υπάρχει όντως σύνδεση με την καινοδιαθηκική χρήση, αλλά ακόμα πιο χρήσιμα είναι δύο πράγματα που συχνάκις αγνοεί ο λεξικογράφος.

Κατ’ αρχάς, απουσιάζει η επαρκής σύνδεση του λεξιλογίου της Καινής Διαθήκης με τη Μετάφραση των Εβδομήκοντα, τις Εβραϊκές Γραφές και εν γένει το σημιτικό υπόβαθρο των βιβλικών συγγραφέων. Η παιδεία, για παράδειγμα, αν και είναι λέξη με περίοπτη θέση στην ελληνικό κόσμο εφόσον δηλώνει πολιτιστική καλλιέργεια ή κουλτούρα, στην Καινή Διαθήκη χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά με την σημασία της λέξης μουσάρ, δηλαδή ως «διόρθωση» που είναι δυσάρεστη στους αποδέκτες της (Εβραίους 12:11). Αυτή η σημασία απουσιάζει από το νέο λεξικό, ενώ ο κατά εκατό έτη παλαιότερος Ευστρατιάδης δίνει τη σημασία της «τιμωρίας», η οποία πλησιάζει περισσότερο τη σωστή σημασία.

Κατά δεύτερον, έχει ανεπαρκώς λάβει υπόψη το σύγχρονο λεξιλόγιο της Κοινής Ελληνικής, όπως το υλικό των ελληνιστικών παπύρων που ανακαλύφθηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα. Από το ελληνιστικό λεξιλόγιο μάθαμε, λόγου χάρη, ότι την εποχή που γράφτηκαν τα Ευαγγέλια η παρουσία σήμαινε, μεταξύ άλλων, την επίσκεψη ενός βασιλιά. Αυτή η πολύ χρήσιμη πληροφορία για την εσχατολογία απουσιάζει από το λεξικό του Χατζηαργυρού.

Ένα συναφές πρόβλημα υπάρχει με λέξεις που μπορεί να εμφανίζονται λίγες ή μόνο μία φορά στην Καινή Διαθήκη, αλλά εκείνη την εποχή χρησιμοποιούνταν με πολλούς τρόπους. Αντί να δώσει μόνο μία σημασία για τη λέξη αυτή ο λεξικογράφος, είναι σοφότερο να εξηγήσει γενικά πώς χρησιμοποιούνταν η λέξη και ίσως μάλιστα να επιτρέψει στον αναγνώστη να επιλέξει εκείνος τη σωστή σημασία. Το λεξικό του Bauer καταγράφει τέσσερις βασικές σημασίες για τη λέξη χαρακτήρ: (1) «σημάδι ή αποτύπωμα πάνω σε ένα αντικείμενο», (1α) σε κέρματα το αποτύπωμα του εικονιζόμενου, (1β) έμβλημα, (2) «κάτι που παράγεται ως αναπαράσταση, αναπαραγωγή, απεικόνιση», (3) «χαρακτηριστικό γνώρισμα ή τρόπος, διακριτικό σημάδι» και (4) «εμφάνιση, μορφή». Ο Χατζηαργυρός δίνει μόνο τη μία σημασία που θεωρεί σωστή για το μοναδικό εδάφιο εμφάνισης της λέξης και έτσι η απόσταση που τον χωρίζει από τον Bauer είναι αγεφύρωτη.

Ένα άλλο ελάττωμα του λεξικογράφου είναι ότι κουράζει άσκοπα τον αναγνώστη παραθέτοντας ολόκληρα εδάφια (ή μεγάλα μέρη τους) ως παραδείγματα για κάθε μία σημασία ξεχωριστά, ακόμα και αν κάποια σημασία είναι γνωστή και κατανοητή σήμερα. Σαν να μην έφτανε αυτό, πάντα παραθέτει και μετάφραση στα Νέα Ελληνικά, ακόμα και αν η φρασεολογία του εδαφίου είναι απολύτως σαφής. Η τακτική όμως της εκτενούς παράθεσης των συμφραζομένων είναι πραγματικά χρήσιμη μόνο όταν υπάρχουν ιδιαιτερότητες στην ερμηνεία ή στη σύνταξη μιας λέξης. Σε τέτοιες περιπτώσεις είναι κατάλληλα, πολλές φορές, ακόμα και σχόλια για τη σωστή μετάφραση του κειμένου, για να μην αναφέρουμε τη βιβλιογραφία σε ειδικά άρθρα, και σηκώσουμε πολύ ψηλά τον πήχη. Έτσι λοιπόν, στο λήμμα οφθαλμός, παρότι ο σύγχρονος Έλληνας γνωρίζει πως πρόκειται για το όργανο της όρασης, ο λεξικογράφος θα αφιερώσει χώρο για το παράδειγμά του: ει δε ο οφθαλμός σου ο δεξιός σκανδαλίζει σε, έξελε αυτόν και βάλε από σου. Και ακολουθεί η μετάφραση, την οποία βαριέμαι να γράψω. Όπως καταλαβαίνετε, αν ο λεξικογράφος δεν γέμιζε τα λήμματά του με ένα σωρό τέτοια εδάφια, το λεξικό θα είχε λιγότερες από τις μισές σελίδες.

Ένα τελικό ελάττωμα του λεξικού είναι η θρησκευτική προκατάληψή του. Ο Χατζηραργυρός χρωματίζει με πάθος τα ερμηνεύματά του σύμφωνα με τις προσωπικές του θρησκευτικές πεποιθήσεις, ασχέτως αν η γλώσσα επιτρέπει και διαφορετικές ερμηνείες. Αυτό φαίνεται σε πολλά λήμματα, αλλά και από τις ίδιες τις δηλώσεις του συντάκτη. Συγκεκριμένα, μας λέει στο Παράρτημα για τη λέξη αρχή στο εδάφιο Αποκάλυψη 3:14 ένα περιστατικό που του έτυχε, όταν συνάντησε στον δρόμο κάποιον «απόφοιτο του δημοτικού» ο οποίος πουλούσε θρησκευτικά βιβλία και τον οποίο αποστόμωσε επειδή δεν γνώριζε τη διαφορά μεταξύ γενικής αντικειμενικής και γενικής υποκειμενικής. Ο λεξικογράφος υποστηρίζει, γεμάτος σιγουριά για τις γνώσεις του, πως στη φράση η αρχή της κτίσεως του θεού, η πρώτη γενική είναι υποκειμενική και σημαίνει «η αρχή που κτίζει». Ναι, διαβάσατε καλά. Ο λεξικογράφος, προφανώς από βιασύνη, έπεσε την παγίδα που έστησε, αφού έκανε την γκάφα να μπερδέψει από μόνος του τις γενικές, καθότι γενική υποκειμενική εδώ θα σήμαινε: «η κτίσις άρχει» και όχι «η αρχή κτίζει». Σε κάθε περίπτωση, το συμπέρασμα στο οποίο ποθεί να καταλήξει είναι απαράδεκτο γλωσσικά, εφόσον στο εδάφιο συνυπάρχει και η γενική του θεού, η οποία είναι αδιαπραγμάτευτα υποκειμενική ή κτητική και δηλώνει σαφώς τον Θεό, και όχι τον Αμήν, ως τον κύριο και την πρώτη αιτία της κτίσεως. Ο Θεός κτίζει, όχι ο Αμήν. Όσο για την αρχή της κτίσεως, με αυτά τα συμφραζόμενα η πιο λογική ερμηνεία περιλαμβάνει τη γενική διαιρετική (=ο πρώτος που κτίσθηκε), όπως λέει το λεξικό του Bauer στο λήμμα αρχή.

Ο λεξικογράφος Αναστάσιος Χατζηαργυρός φυσικά δεν είναι αγράμματος σαν τον «απόφοιτο του δημοτικού». Ωστόσο, το αποτέλεσμα δείχνει πως δεν ήταν σε θέση να ολοκληρώσει τον στόχο που έθεσε. Ό,τι και αν έφταιξε, οι εκδότες του Αρμού όφειλαν να αντιληφθούν τις αδυναμίες του έργου και να πράξουν ανάλογα. Θα μπορούσαν ίσως να κρατήσουν το καλύτερο μέρος του αρχικού έργου με σκοπό να το αναθεωρήσουν και να το εμπλουτίσουν, ώστε τελικά να πληροί τις προδιαγραφές ενός σοβαρού και σύγχρονου λεξικού της Καινής Διαθήκης. Η μόνη λογική εξήγηση που μπορώ να δώσω για τη στάση του Αρμού, ενός οίκου με πολλούς αξιόλογους συνεργάτες, είναι ότι ο συντάκτης ίσως χρηματοδότησε ο ίδιος το έργο του μη επιτρέποντας παρεμβάσεις από τρίτους.

Τελικά, αξίζει να το αγοράσει κανείς; Εγώ το αγόρασα λόγω της υφιστάμενης πενίας ανάλογων έργων στη μητρική μου γλώσσα. Εντούτοις, στη μελέτη μου χρησιμοποιώ σχεδόν αποκλειστικά τα γνωστά ξένα λεξικά. Για κάποιον όμως που δεν διαθέτει αυτά τα έργα ή δεν γνωρίζει Αγγλικά ή Γερμανικά, οι επιλογές του είναι εξαιρετικά περιορισμένες. Ευτυχώς, υπάρχει ο Σταματάκος, καθώς και ο Κωνσταντινίδης στο διαδίκτυο, και κάπως σώζεται η κατάσταση…

«Εν αρχή ην ο Λόγος»: Η προέλευση, η σημασία και η πρόσληψη του ιωάννειου προλόγου

Standard

Ακόμα και ο Αυγουστίνος, που διάβαζε τη Βίβλο με τα πατομπούκαλα του νεοπλατωνισμού, μπορούσε να διακρίνει πως ο Λόγος στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη διέφερε σημαντικά από ό,τι γνώριζε από τα φιλοσοφικά του αναγνώσματα.[1] Για τη θεία φύση του Λόγου και την κοσμολογική του λειτουργία θεωρούσε ότι τάχα είχε διαβάσει και αλλού, αλλά όμως «για το ότι ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, αυτό πουθενά δεν το διάβασα», λέει στις εξομολογήσεις του.[2] Μια τέτοια δοξασία ήταν προκλητικά ριζοσπαστική για έναν πλατωνιστή—ή θα την αγαπούσε ή θα τη μισούσε. Και ο Αυγουστίνος την αγάπησε.

Αν όμως ο Αυγουστίνος μπορούσε να δει καθαρά όλο τον πρόλογο του Ευαγγελίου του Ιωάννη, θα έβρισκε σίγουρα και άλλες διαφορές. Σε αυτό είχαν αποτύχει, λιγότερο ή περισσότερο, όλοι οι Πατέρες που διάβαζαν τον πρόλογο με φόντο τις διδαχές της ελληνικής φιλοσοφίας στις διάφορες εκφάνσεις της. Νεοκατήχητοι και μη, γαλουχημένοι με την ελληνική παιδεία, αρέσκονταν σε θεωρίες εμπνευσμένες από τους φημισμένους διανοητές της αρχαιότητας, θεωρίες που δεν περιορίζονταν στο γήινο πεδίο μελέτης του «ορθού λόγου», αλλά έφταναν με κοσμολογικές εικασίες μέχρι τις χρονικές και χωρικές εσχατιές του σύμπαντος. Γόνιμο έδαφος για την ανάπτυξη των θεωριών περί λόγου πρόσφερε, σίγουρα, η πολυσημία του ελληνικού όρου: ομιλία, λογική, αναλογία, δικαιολογία, για να αναφέρουμε μερικές κοινές σημασίες.[3]

Ο ελληνικός Λόγος

Έτσι λοιπόν, ο Ηράκλειτος είχε χρησιμοποιήσει περιστασιακά τον όρο «λόγο» συσχετίζοντάς τον με την πύρινη πρώτη αρχή του κόσμου και την ευταξία του. Οι στωικοί μοιάζουν να εμπλούτισαν τις δηλώσεις του Ηράκλειτου, αποκαλώντας «Λόγο» τον Θεό τους,[4] ο οποίος θεωρούνταν μια, ως επί το πλείστον, απρόσωπη δύναμη που διέπει το σύμπαν και είναι πανταχού παρούσα.[5]

Οι πλατωνιστές εκείνης της εποχής υποστήριζαν την ύπαρξη ενδιάμεσων θείων δυνάμεων που γεφύρωναν το οντολογικό χάσμα ανάμεσα στον απολύτως υπερβατικό Θεό και στον κόσμο και μάλιστα μερικοί, όπως ο Αντίοχος ο Ασκαλωνίτης, ο Εύδωρος ο Αλεξανδρεύς και ο Πλούταρχος, χρησιμοποίησαν την ονομασία «Λόγος» για αυτές τις δυνάμεις.[6] Οι απόψεις τους εκκινούσαν από τον Τίμαιο. Eκεί περιγράφεται μια αδημιούργητη θεότητα που αυτοπροσδιορίζεται ως δημιουργός πατήρ[7] και που ξεκινάει την πλάση του κόσμου με βάση τις αρχέτυπες Ιδέες, ενώ τη σκυτάλη στο έργο της πλάσης παίρνουν άλλες, κατώτερες θεότητες.[8]

Από τον Φίλωνα μέχρι τη Νίκαια

Ο Φίλων και ο μέσος πλατωνισμός επηρέασαν τον τρόπο που οι χριστιανοί εβλεπαν τον Θεό και τον Υιό του

Ο Ιουδαίος Φίλων γνώριζε από τη Μετάφραση των Εβδομήκοντα και τον ιουδαϊσμό ότι ο Θεός χρησιμοποιεί το πνεύμα του[9] και τις αγγελικές δυνάμεις για να επιτελεί το θέλημά του, αλλά αυτά τα ερμήνευε με βάση τις απόψεις των στωικών και κυρίως των πλατωνιστών.[10]  Κατ’ αρχάς, στον Φίλωνα βρίσκουμε μια τροποποιημένη εκδοχή της στωικής έννοιας του «σπερματικού λόγου», δηλαδή την «κοινή λογική»[11] που έχει δώσει ο Θεός στους ανθρώπους και που τους επιτρέπει να διαπιστώσουν την ύπαρξή Του και να προσεγγίσουν σε έναν βαθμό την αλήθεια Του.[12] Από τους πλατωνιστές υιοθέτησε την ιδέα της απόλυτης υπερβατικότητας του Θεού και του οντολογικού χάσματος που Τον χωρίζει από τον δημιουργημένο κόσμο. Επιλέγει να αποκαλέσει «Λόγο» την ανώτατη από τις θείες δυνάμεις μέσω των οποίων ο Θεός της Βίβλου δημιουργεί τον κόσμο και επικοινωνεί με αυτόν.[13] Εκτός του ότι ο όρος «λόγος» καθαυτόν είχε περίοπτη θέση στη βιβλική γραμματεία, και τις ιδιότητες της στωικο-πλατωνικής έννοιας του Λόγου ο Φίλων, κατά την κοινή τακτική του, τις μασκάρεψε λίγο-πολύ με όρους του ιουδαϊσμού, οι οποίοι σίγουρα προκάλεσαν και προκαλούν μεγάλο ενδιαφέρον στους χριστιανούς αναγνώστες του: εἰκὼν θεοῦ, ὁ ἐγγυτάτω τοῦ μόνου,[14] ὑπεράνω παντός ἐστι τοῦ κόσμου καὶ πρεσβύτατος καὶ γενικώτατος τῶν ὅσα γέγονε,[15] πρωτόγονος (=πρωτότοκος) υἱός͵ ἄγγελος ὑπηρέτης τοῦ θεοῦ͵[16] δεύτερος θεός,[17] ἀρχιερεύς,[18] υἱὸς θεοῦ, ἀγγέλων πρεσβύτατος͵ ἀρχάγγελος[19] κ.ά.

Μολονότι είναι βέβαιο πως ένας Ορθόδοξος θεολόγος θα απέρριπτε τον φιλώνειο Λόγο, δηλαδή μια κατώτερη θεία οντότητα που έχει αρχή ύπαρξης και συμπεριλαμβάνεται στις αγγελικές δυνάμεις, ως μοντέλο ερμηνείας και περιγραφής της θέσης και του ρόλου του Υιού του Θεού, αυτή την τακτική ακολούθησαν συστηματικά οι Απολογητές και άλλοι χριστιανοί διανοητές του 2ου, του 3ου και του 4ου αιώνα.[20] Γύρω στο 200, τούτοι συγκρούστηκαν με τους «πατροπασχίτες» (ή αλλιώς «τροπικούς μοναρχιανούς») της Ρώμης, που κήρυτταν τον Υιό ως μία από τις εκφάνσεις του Θεού,[21] και μεταγενέστερα με τον Αθανάσιο, ο οποίος, ισορροπώντας ανάμεσα στη «χριστολογία του Λόγου», δηλαδή τη χριστολογία αλά Φίλωνα, και στον τροπικό μοναρχιανισμό, εισηγήθηκε και διατράνωσε την οντολογική ισότητα μεταξύ Πατρός και Υιού. Τελικά, μετά το 350 επικράτησε η άποψη του Αθανασίου, που μέχρι σήμερα θεωρείται ως η ορθόδοξη.

Το γεγονός ότι η χριστολογία του Λόγου, στις διάφορες παραλλαγές της, δεν αντιπροσώπευε απλώς κάποιες μεμονωμένες φωνές αλλά υπήρξε σχεδόν καθολικό φαινόμενο στους εκκλησιαστικούς συγγραφείς από το 150 μέχρι τον Αθανάσιο,[22] με τους μοναρχιανούς να θεωρούνται αιρετικοί, μας δείχνει ότι γενικά στην εκκλησιαστική συνείδηση οι απόψεις των υποστηρικτών της χριστολογίας του Λόγου γύρω από το πρόσωπο του Υιού του Θεού φαίνονταν συμβατές με την αποστολική παράδοση και τα λεγόμενα της Καινής Διαθήκης, και έτσι στις διάνοιες πολλών μορφωμένων χριστιανών ο ιωάννειος Λόγος ήταν περίπου ίδιος με τον φιλώνειο Λόγο.[23] Τις μεταξύ τους εξωτερικές ομοιότητες θα τις διαπιστώσουμε σε λίγο συγκρίνοντας τον πρόλογο του Ιωάννη με τα λεγόμενα του Φίλωνα και των υποστηρικτών της χριστολογίας του Λόγου. Εύλογα, οι ομοιότητες μεταξύ Ιωάννη και Φίλωνα θέτουν το ερώτημα περί του αν όντως αυτοί έχουν πνευματική συγγένεια και αν, κατ’ επέκταση, έπραξαν σοφά οι χριστιανοί διανοούμενοι του 2ου αιώνα πιστεύοντας σε αυτή τη συγγένεια. Η απάντηση που θα δούμε είναι πως οι διαφορές μεταξύ τους είναι πολλαπλάσια μεγαλύτερες, ώστε η πιθανότητα ο Ιωάννης να άντλησε ιδέες από τον Φίλωνα θεωρείται από τους επιστήμονες απειροελάχιστη ή και μηδαμινή. Κατά συνέπεια, η παράβλεψη αυτών των διαφορών τον 2ο αιώνα έβαλε τη χριστιανική πίστη σε πολύ ολισθηρό δρόμο  

Το χάσμα μεταξύ Φίλωνα και Ιωάννη

Όπως ήδη ειπώθηκε, ο Φίλων, καίτοι Ιουδαίος, είναι ερωτευμένος με την ελληνική φιλοσοφία. Μεταχειρίζεται συχνά ιουδαϊκούς όρους και αντλεί θέματα από τη Βίβλο, αλλά επί της ουσίας, όπως το θέτει η Jewish Encyclopedia, πιστεύει σε έναν πλατωνικό Θεό, που είναι απαθής, δηλαδή χωρίς αισθήματα, άχρονος, ακατανόητος, ανώνυμος, άτρεπτος, ασώματος κ.λπ., δηλαδή επρόκειτο, εν συγκρίσει με τον βιβλικό Θεό, για μια απόμακρη, παγερή, στατική, απρόσωπη ανωτέρα δύναμη που το πολύ-πολύ θα μπορούσε να γεμίσει δέος τους ανθρώπους με την τελειότητά της.[24] Ως εκ τούτου, στο πλατωνικό σύστημα του Φίλωνα, η φύσει απόμακρη οντότητα του Θεού χρειάζεται μια ενδιάμεση θεότητα, τον Λόγο, για να διαμεσολαβεί μεταξύ Θεού και κόσμου. Ναι, πρόκειται για μια οντολογική διαμεσολάβηση που υφίσταται εξ ανάγκης και υπακούει στους νόμους της φύσης των όντων.

Ο Ιωάννης δεν μίλησε φιλοσοφικά για τον Λόγο αλλά βιβλικά

Από την άλλη μεριά, στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη δεν υπάρχει ίχνος οντολογικών αναλύσεων ή άλλων φιλοσοφικών εξηγήσεων και απόψεων ούτε στη θεολογία ούτε στην ανθρωπολογία ούτε πουθενά. Το Ευαγγέλιο του Ιωάννη γράφτηκε κατά παράδοση από τον ομώνυμο απόστολο του Ιησού, ένα Εβραίο επαρχιωτόπουλο που δεν σπούδασε σε φιλοσοφικές σχολές.[25] Η επιστημονική ανάλυση του κειμένου βρίσκεται σε συμφωνία με την αρχαία παράδοση, εφόσον έχει αποδείξει ότι το Ευαγγέλιο περιέχει ακριβείς πληροφορίες για τα πρόσωπα, τα έθιμα και τη γεωγραφία της Παλαιστίνης πριν από την καταστροφή του δεύτερου Ναού, δηλαδή είναι γραμμένο από αυτόπτη μάρτυρα. Επίσης, «το λεξιλόγιο του και το γενικό ύφος του συγγραφέα είναι σημιτικό», λέει το Expositors Bible Commentary, και μάλιστα εξαιτίας των πολλών σημιτισμών μερικοί υποστήριξαν, χωρίς όμως να κερδίσουν ευρεία αποδοχή, πως το ελληνικό κείμενο που διαθέτουμε δεν είναι παρά μετάφραση αραμαϊκού πρωτοτύπου. Το γράψιμο του Ευαγγελίου χαρακτηρίζεται από την παρατακτική σύνταξη, το λεξιλόγιο είναι πολύ απλό και γενικά απουσιάζουν λέξεις που να δηλώνουν αφηρημένες έννοιες.[26] Ή όπως λέει το Anchor Bible Dictionary: «Το λεξιλόγιο είναι σχετικά περιορισμένο και η γραμματική δεν εμφανίζει πολλές από τις σύνθετες δομές των ελληνιστικών συγγραμμάτων».[27] Ως προέκταση όλων αυτών, είναι ενδεικτικά τα σχόλια του Χρήστου Καρακόλη αναφορικά με την τεράστια απόσταση που χωρίζει τον Φίλωνα από το Ευαγγέλιο του Ιωάννη: «Ο Ιωάννης δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει το κοινό με φιλοσοφικές γνώσεις, τις οποίες μάλιστα δεν φαίνεται σε κανένα σημείο του ευαγγελίου του ότι όντως διέθετε».[28]

Στον Ιωάννη, ο Χριστός διαμεσολαβεί μεταξύ Θεού και κόσμου όχι από ανάγκη αλλά από αγάπη

Ο Φίλων εντυπωσιάζει με τις φιλοσοφικές του γνώσεις, αλλά ο Ιωάννης με τα βαθιά αισθήματα που εκφράζει, και αυτό είναι ένα ακόμη χαρακτηριστικό που αποκλείει τη μεταξύ τους σχέση. Αντί για τον παγερό Θεό του Φίλωνα, στον Ιωάννη «ο Θεός είναι αγάπη» (1 Ιωάννη 4:8, ΝΜΒ). Είναι ενδεικτικό ότι ο Θεός αποκαλείται «Πατέρας» γύρω στις 130 φορές στη σύντομη αφήγηση του Ευαγγελίου, περίπου τις μισές από ό,τι σε όλη την Καινή Διαθήκη! Η συχνότητα εμφάνισης του όρου δείχνει γλαφυρά ότι το ιωάννειο σύστημα σχέσεων μεταξύ Θεού και κόσμου εξηγείται με όρους όχι οντολογικούς και νομοτελειακούς, αλλά οικογενειακούς και εν γένει συναισθηματικούς, όπως συμβαίνει φυσικά και στα άλλα Ευαγγέλια, που τονίζουν την ιδέα της αυτοθυσίας ως έκφραση της ελεύθερης βούλησης, και από μέρους του Θεού και από μέρους των όντων που έχει φέρει σε ύπαρξη. Σαφώς, βάση αυτών των σχέσεων είναι η αγάπη του Θεού, η οποία κορυφώθηκε με τη θυσία του μοναχογιού του για τη σωτηρία του κόσμου (3:16). Αυτή είναι η ύψιστη εκδήλωση αγάπης διότι ο μοναχογιός του ήταν ότι πολυτιμότερο είχε ο Θεός, αφού βρισκόταν στη θαλπωρή της «αγκαλιάς» Του στον ουρανό (1:18, ΝΜΒ). Τα βαθιά αισθήματα αγάπης, στοργής και εμπιστοσύνης του Πατέρα για τον μοναχογιό του γίνονται φανερά καθώς Αυτός τού δείχνει όσα κάνει και του παραδίδει τα πάντα (3:35· 5:20). Ο Πατέρας, επιπλέον, κάνει τους ανθρώπους να πλησιάσουν τον Γιο του (6:44, 65), λαχταράει να τον λατρεύουν εν πνεύματι και αληθεία (4:23) και να ενωθούν με την οικογένειά του (1:12· 1 Ιωάννη 3:1). Αντίστοιχα, ο μοναχογιός αγαπάει τον Πατέρα (14:30) και τους ανθρώπους (15:9, 13, 14). Συνταράσσεται και κλαίει δημοσίως για τον θάνατο του ανθρώπινου φίλου του (11:33, 35, 38). Θέλει οι μαθητές του να έχουν αυτοθυσιαστική αγάπη μεταξύ τους, να αγαπήσουν τον ίδιο και τον Θεό, ώστε όλοι να είναι ένα όπως ο μοναχογιός και ο Πατέρας είναι ένα (13:35· 14:21, 23· 17:21, 26).

Οι θεμελιακές διαφορές μεταξύ Φίλωνα και Ιωάννη, όμως, δεν τελειώνουν εδώ. Στον Ιωάννη δεν υπάρχει υποτίμηση της ύλης. Το πρώτο θαύμα του Ιησού, που το αναφέρει μόνο ο Ιωάννης, είναι η μετατροπή του νερού σε κρασί στον γάμο της Κανά: ίσως τετρακόσια λίτρα καλό κρασί για να απολαύσουν οι συνδαιτυμόνες ενός γαμήλιου γλεντιού! (2:1-11). Δύσκολα θα φανταζόμασταν να κάνει τέτοιο θαύμα κάποιος υπέρμαχος του ασκητισμού και του μοναχισμού. Παράλληλα, στον Ιωάννη ο ανθρώπινος θάνατος περιγράφεται ως τραγωδία και όχι ως πύλη για την αληθινή ζωή (11:33-5). Η δε αιώνια ζωή παρέχεται μόνο σε όσους πιστεύουν στον Θεό και στον Χριστό, και δεν αποτελεί εγγενές χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης (3:16· 11:25· 17:3· 1 Ιωάννη 2:17). Η λύτρωση από τον θάνατο καθίσταται εφικτή μέσω της ανάστασης, όχι μέσω της αθανασίας της ψυχής (6:39, 40· 11:25-6· 14:3).[29] Ενώ η θυσία του Χριστού μπορεί να ωφελήσει όλο τον κόσμο (3:16· 5:28), η προοπτική της ουράνιας ζωής—που παρουσιάζεται ως μια νέα αποκάλυψη σε σχέση με αυτά που γνώριζαν οι μαθητές του Χριστού—αφορά μόνο τους λίγους που είναι βαπτισμένοι με νερό και Άγιο Πνεύμα και έχουν πορευτεί με τον Χριστό μέχρι θανάτου (3:5· 14:2, 3).[30] Ο ανθρωπολογικός δυισμός, επίσης, είναι ανύπαρκτος: σάρκα (εβρ. μπασάρ) είναι ο όλος άνθρωπος, όχι ένα μέρος του (1:14, ΝΜΒ· 3:6, ΝΜΒ · 17:2, ΝΜΒ). Μαζί με τον δυισμό, ανύπαρκτος είναι φυσικά και ο μυστικισμός: η γνώση του Θεού στον Ιωάννη δεν είναι ούτε κάποια υπερφυσική-εσωτερική εμπειρία ούτε η έξοδος της ψυχής από το σώμα, αλλά η κατοχή και η εφαρμογή της θεϊκής αλήθειας, που μεταδίδεται διά του λόγου και της διδασκαλίας (8:19, 32, 40· 10:14, 27· 13:17· 14:7, 9· 15:15· 17:7-8). Με δυο λόγια, η απόσταση μεταξύ του Φίλωνα και του Ιωάννη είναι περίπου τόσο μεγάλη όσο το οντολογικό χάσμα μεταξύ «άκτιστου και κτιστού» που συναντούμε στον Φίλωνα. Ο David Runia, ο σημαντικότερος σήμερα μελετητής του Φίλωνα, αναγνωρίζοντας αυτή την απόσταση, σημειώνει: «Ακόμα και αν ο Φίλων δεν είχε υπάρξει, το Τέταρτο Ευαγγέλιο δεν θα διέφερε κατά πάσα πιθανότητα καθόλου από αυτό που είναι».[31] Τέλος, είναι αυτονόητο πως διαφορές ανάμεσα στον Φίλωνα και στον Ιωάννη σαν αυτές που αναφέραμε παραπάνω αποκλείουν κιόλας κάθε σχέση του Ευαγγελίου με τον γνωστικισμό[32] ή με οποιοδήποτε είδος «λαϊκού πλατωνισμού».[33]

Το εβραϊκό υπόβαθρο του Λόγου

Οι Εβραίοι μελετητές προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν τις βιβλικές αναφορές περί συνεργατών του Θεού στη δημιουργία

Οι επιστήμονες γενικά πιστεύουν πως, αν υπάρχει κάποια σχέση ανάμεσα στον Φίλωνα και στον Ιωάννη ως προς τον Λόγο, αυτή αφορά αποκλειστικά τις κοινές ιουδαϊκές τους καταβολές. Όπως ήδη ειπώθηκε, οι Εβραίοι γνώριζαν από τις Γραφές πως ο Θεός χρησιμοποιεί το πνεύμα του και τους αγγέλους για να επιτελεί το θέλημά Του. Παράλληλα, ιδιαίτερη εντύπωση τους είχε κάνει η αινιγματική περικοπή του 8ου κεφαλαίου των Παροιμιών για την πρωτόκτιστη «Σοφία». Στο εδάφιο 22, η ίδια λέει:

Ο Κύριος με δημιούργησε πριν απ’ τα έργα του όλα,
το πρώτο από τα έργα του από πολύ παλιά. (ΝΜΒ)

Αν και, όπως είναι αναμενόμενο, η «σοφία» γενικά παρουσιάζεται στις Παροιμίες ως ιδιότητα του Θεού που καλούνται να αποκτήσουν όλοι οι άνθρωποι, στο εν λόγω κεφάλαιο προσωποποιείται με τόσο έντονο τρόπο—σε βαθμό που να λέγεται πως αυτή απολαμβάνει σχέση αγάπης και τέρψης με τον Θεό (εδ. 30)—ώστε μια λογοτεχνική εξήγηση για τις προθέσεις του συγγραφέα να μην είναι ικανοποιητική. Ναι, η «σοφία» εδώ φαίνεται να είναι ανεξάρτητο ον. Πέρα από την έντονη προσωποποίηση, σε αυτό συνηγορεί το γεγονός πως αυτή «δημιουργήθηκε» ως το «πρώτο έργο» του Θεού. Αυτή η διατύπωση θα ήταν εντελώς ακατάλληλη αν ο συγγραφέας αναφερόταν εδώ σε μια εγγενή ιδιότητα του Θεού. Η ιδιότητα της σοφίας ούτε είναι «έργο» ούτε είναι κάτι που ο Θεός δεν είχε κάποτε.

Η Σοφία, λοιπόν, μας λέει πως ήταν παρούσα όταν ο Θεός διαμόρφωνε τη γη. Ποιος ήταν ο δικός της ρόλος; Το εβραϊκό κείμενο αναφέρει πως αυτή ήταν αμόν (εδ. 30). Οι μεταφραστές συνήθως κατανοούν τη λέξη να σημαίνει τον «τεχνίτη» και, αν αυτή η επικρατούσα ερμηνεία είναι σωστή, τότε το κείμενο δείχνει πως η Σοφία συμμετείχε στη δημιουργία του ανθρώπινου κόσμου.[34] Μάλιστα, αυτή η σημασία του αμόν έχει συνδεθεί με το εδάφιο 3:19:

Με τη σοφία ο Κύριος θεμελίωσε τη γη. (ΝΜΒ)

Η προσωποποιημένη, πρωτόκτιστη Σοφία των Παροιμιών που συμμετείχε στη δημιουργία των υπόλοιπων δημιουργημάτων εντυπωσίασε τους Ιουδαίους μελετητές. Σε κατοπινά ιουδαϊκά συγγράμματα βλέπουμε να αναπαράγεται θεματικά και μάλιστα να συσχετίζεται με τον εκπεφρασμένο λόγο του Θεού. Στην παλαιστινιακή Σοφία Σειράχ αναφέρεται:

Προτέρα πάντων ἔκτισται σοφία […]. Ἐγὼ ἀπὸ στόματος ὑψίστου ἐξῆλθον […].
τότε ἐνετείλατό μοι ὁ κτίστης ἁπάντων͵ καὶ ὁ κτίσας με κατέπαυσεν τὴν σκηνήν μου
καὶ εἶπεν Ἐν Ιακωβ κατασκήνωσον καὶ ἐν Ισραηλ κατακληρονομήθητι.
πρὸ τοῦ αἰῶνος ἀπ΄ ἀρχῆς ἔκτισέν με͵ καὶ ἕως αἰῶνος οὐ μὴ ἐκλίπω. (1:4· 24:3, 8-9)

Παρόμοια, γράφει η αλεξανδρινή Σοφία Σολομώντος:

Τί δέ ἐστιν σοφία καὶ πῶς ἐγένετο͵ ἀπαγγελῶ καὶ οὐκ ἀποκρύψω ὑμῖν μυστήρια […].
ἡ γὰρ πάντων τεχνῖτις ἐδίδαξέν με σοφία. […] Θεὲ πατέρων καὶ κύριε τοῦ ἐλέους
ὁ ποιήσας τὰ πάντα ἐν λόγῳ σου καὶ τῇ σοφίᾳ σου κατασκευάσας ἄνθρωπον.
(6:22· 7:21· 9:1, 2)

Ο συσχετισμός μεταξύ της σοφίας και του εκπεφρασμένου λόγου του Θεού είναι σχεδόν αυτονόητος, εφόσον ο λόγος του Θεού είναι εξωτερίκευση της θεϊκής σοφίας. Επιπλέον, η δημιουργική λειτουργία της Σοφίας θυμίζει τη δημιουργική ιδιότητα του λόγου του Θεού στο 1ο κεφάλαιο της Γένεσης: «Εἶπεν ὁ θεός […] καὶ ἐγένετο οὕτως» (1:6 κ.ε.)[35] ή «με του Κυρίου το λόγο (ντεβάρ Γεχβά) έγιναν οι ουρανοί· με την πνοή απ’ το στόμα του οι αμέτρητες δυνάμεις τους» (Ψαλμοί 33[32]:6, ΝΜΒ)[36].  Από την αφήγηση της δημιουργίας δεν πέρασε επίσης απαρατήρητος ο πληθυντικός που ο Θεός χρησιμοποιεί στο «ας φτιάξουμε» (1:26) ή στο «σαν ένας από εμάς» (3:22). Μερικοί ραβίνοι υποστήριξαν ότι απευθυνόταν στους αγγέλους,[37] ο δε Φίλων μιλάει για δυνάμεις που συνεργάστηκαν στη δημιουργία.[38] Ένας άλλος συσχετισμός αφορούσε τον Μωσαϊκό Νόμο, την Τορά, ο οποίος με τη σειρά του αποτελεί λόγο και εκπεφρασμένη σοφία του Θεού. Αυτή η σκέψη απαντά στον Φίλωνα,[39] αλλά επίσης χρησιμοποιήθηκε από τους ραβίνους ως απόπειρα ερμηνείας του εδαφίου Παροιμίες 8:22. Κατά τα λεγόμενά τους, η Τορά ήρθε σε ύπαρξη πριν δημιουργηθεί ο κόσμος, βρίσκεται στον κόλπο του Θεού και είναι η πρωτότοκη κόρη Του[40] μέσω της  οποίας ο Θεός έφτιαξε τον κόσμο. Δηλώσεις του Ιωάννη που αντιδιαστέλλουν τον Ιησού με τον Νόμο μοιάζουν να αποτελούν απάντηση σε τέτοιες αντιλήψεις (αν αυτές όντως υφίσταντο τον 1ο αιώνα και δεν μιμήθηκαν τα λεγόμενα των χριστιανών): «ὁ νόμος διὰ Μωϋσέως ἐδόθη, ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο» (1:17).[41]

Με όλα τα ανωτέρω υπόψη, για τους επιστήμονες το ιουδαϊκό περιβάλλον εξηγεί πολύ καλύτερα τις θεματικές προϋποθέσεις του προλόγου του Ιωάννη από ό,τι το ελληνιστικό, χωρίς να παραβλέπεται το ότι ο όρος «Λόγος» θα κέντριζε συνάμα και το ελληνικό ενδιαφέρον σε ένα κείμενο που ούτως ή άλλως απευθυνόταν σε οικουμενικό ακροατήριο—ο όρος «λόγος» εξάλλου είναι από τους βασικότερους του ανθρώπινου λεξιλογίου. Παράλληλα, αυτό το ιουδαϊκό περιβάλλον ίσως να υποδεικνύει τις προϋποθέσεις για το έναυσμα της σκέψης του Φίλωνα περί Λόγου, αν και στον Φίλωνα, όπως είπαμε, αυτή η σκέψη αναπτύχθηκε συστηματικά με στόχο τη σύγκλιση και συγχώνευση της Βίβλου και της ελληνικής φιλοσοφίας.[42]

Ο Ιησούς ως Λόγος του Θεού στην Αποκάλυψη

Το ότι ο ουράνιος Ιησούς Χριστός φέρει το όνομα «Λόγος» στο εδάφιο Αποκάλυψη 19:13, σε συμφραζόμενα (επίσης) με αμιγώς βιβλικές έννοιες και γλώσσα, αποδεικνύει πως η χρήση του στον πρόλογο του Ιωάννη δεν έγινε συγκυριακά ή απλώς για να εξυπηρετήσει κηρυγματικούς σκοπούς: για τους πρώτους χριστιανούς αυτό ήταν θεϊκή αποκάλυψη. Και ήταν μια αποκάλυψη σε αρμονία με τις προγενέστερες θεόπνευστες Γραφές και με πολύ σαφείς και ισχυρές βιβλικές υποδηλώσεις, όπως θα δούμε λίγο παρακάτω, γύρω από τον «λόγο του Θεού», δηλαδή το εκπεφρασμένο θέλημά του που πάντα πραγματοποιείται.

Από την άλλη πλευρά, το γεγονός ότι το όνομα «Λόγος» χρησιμοποιήθηκε τόσο λίγες φορές στα ιωάννεια συγγράμματα επίσης υποδεικνύει πως ο συγγραφέας δεν εισήγαγε «μοντέρνες» αντιλήψεις για την κατανόηση του Υιού του Θεού, δεν είχε πρόθεση ούτε να υπερτονίσει αυτό το όνομα ούτε και να το συσχετίσει με τους «Λόγους» του ελληνιστικού κόσμου.[43]

Ως προς αυτό, η στρατηγική του ήταν παντελώς διαφορετική από εκείνη των διανοούμενων χριστιανών του 2ου αιώνα. Στην πραγματικότητα, «ευθύς εξαρχής η αντίληψη του λόγου στην ΚΔ είναι ξένη για την ελληνική σκέψη. Μεταγενέστερα όμως έγινε σημείο συνάντησης ανάμεσα στο χριστιανικό δόγμα και στην ελληνική φιλοσοφία».[44] Με άλλα λόγια, οι μεταγενέστεροι χριστιανοί τελικά ακολούθησαν το παράδειγμα του Φίλωνα. Η λέξη «Λόγος» και άλλες εξωτερικές ομοιότητες στάθηκαν αφορμή να ερμηνευτεί ο ρόλος του Υιού του Θεού με τους όρους του Φίλωνα και εν γένει του τότε πλατωνισμού.

Ο Λόγος δεν είναι ο Θεός

Ας δούμε ορισμένα βασικά σημεία από το ίδιο το κείμενο και ας τα συγκρίνουμε με αυτά που είπαν ο Φίλων και οι χριστιανοί διανοούμενοι:

Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος͵
καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν͵
καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος.
οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεόν.
πάντα δι΄ αὐτοῦ ἐγένετο͵
καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν.

Εκτός λοιπόν από το όνομα «Λόγος», ομοιότητα με τον Φίλωνα παρουσιάζουν άλλα δύο στοιχεία. Το πρώτο είναι ότι ο Λόγος δεν ταυτίζεται με τον Θεό, αλλά διαφοροποιείται σαφώς, όπως συνήθως συμβαίνει και στον Φίλωνα. Ο Ωριγένης μάλιστα σχολιάζει επ’ αυτού απαντώντας στον στωικό Κέλσο, που εσφαλμένα ταύτιζε τον Θεό με τον Λόγο:

ὁ τῶν πάντων λόγος ἐστὶ κατὰ μὲν Κέλσον αὐτὸς ὁ θεός͵
κατὰ δὲ ἡμᾶς ὁ υἱὸς αὐτοῦ· περὶ οὗ φιλοσοφοῦντες λέγομεν τό·
Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος͵ καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν͵ καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος.
(Κατά Κέλσου 5,24)

Πτυχή της διαφοροποίησης μεταξύ του υπέρτατου Θεού και του θεού Λόγου είναι ο διαμεσολαβητικός ρόλος του δεύτερου στη δημιουργία. Τα πάντα γίνονται δι΄ αὐτοῦ. Αρκετές δεκαετίες πρωτύτερα, ο απόστολος Παύλος είχε διατυπώσει πολύ προσεκτικά το πώς εντάσσεται κατάλληλα ο ζωτικός ρόλος του Υιού του Θεού στον κλασικό ιουδαϊκό μονοθεϊσμό:

εἷς θεὸς ὁ πατήρ͵ ἐξ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς εἰς αὐτόν͵
καὶ εἷς κύριος Ἰησοῦς Χριστός͵ δι΄ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς δι΄ αὐτοῦ.
(1 Κορινθίους 8:6)

Ο ένας Θεός των χριστιανών είναι ο Πατέρας, ο Θεός που διακηρύττει το Σεμά (Δευτερόνομιο 6:4· Βλ. Ματθαίος 4:10· Μάρκος 12:29· Ιωάννης 8:54· Πράξεις 3:13). Αυτός είναι η αιτία (ἐξ οὗ) των πάντων και ο προορισμός της πορείας των πιστών (εἰς αὐτόν). Κατά τον Παύλο, η αποκάλυψη για τον Ιησού Χριστό δεν αλλοιώνει το πανάρχαιο και κεντρικό ιουδαϊκό άρθρο της πίστης, καθώς ο Ιησούς είναι το μέσον (δι΄ οὗ) που χρησιμοποίησε ο Θεός για να κάνει το καθετί, αλλά και η οδός μέσω της οποίας οι πιστοί θα φτάσουν στον Θεό (ἡμεῖς δι΄ αὐτοῦ).

Ο Ωριγένης τόνισε ότι ο Λόγος δεν είναι ο Θεός

Παρόμοια, στη χριστολογία του Λόγου, εξηγεί ο Θεοδώρου, «ο Λόγος δεν είναι η κύρια ποιητική των δημιουργημάτων αρχή, αλλά το όργανον, διά του οποίου ο Πατήρ δημιουργεί και διαθέτει τον κόσμον».[45] Και είναι ενδιαφέρον από ιστορική άποψη πως, παρά τις θεολογικές εξελίξεις του 4ου αιώνα, ο ρόλος του Πατέρα ως αποκλειστικής πρώτης αιτίας στην ύπαρξη των πάντων επιβίωσε ακόμα και στο Σύμβολο της Πίστεως Νικαίας/Κωνσταντινούπολεως: Εἰς Θεός, παντοκρά­τωρ, ποιητής οὐρανού καί γῆς, ὁρατῶν τε πάντων καί ἀοράτων, αποκαλείται ο Πατέρας και όχι ο Υιός.

Ο Φίλων διαχωρίζει τους ρόλους του Θεού και του Λόγου με τρόπο που θυμίζει τον Ιωάννη, τον Παύλο και τους κατοπινούς χριστιανούς διανοούμενους, αν και προσθέτει στοιχεία της ελληνικής οντολογίας:

εὑρήσεις γὰρ αἴτιον μὲν αὐτοῦ τὸν θεὸν ὑφ΄ οὗ γέγονεν͵
ὕλην δὲ τὰ τέσσαρα στοιχεῖα ἐξ ὧν συνεκράθη͵
ὄργανον δὲ λόγον θεοῦ δι΄ οὗ κατεσκευάσθη͵
τῆς δὲ κατασκευῆς αἰτίαν τὴν ἀγαθότητα τοῦ δημιουργοῦ.
(Περί των χερουβείμ 127)[46]

Εν προκειμένω ερχόμαστε σε ένα κρίσιμο ερμηνευτικό σημείο. Μπορεί ο μονοθεϊσμός να ανεχθεί την ύπαρξη κάποιου άλλου θεού πλην του «ενός Θεού», του Δημιουργού; Σαν τους μοναρχιανούς, οι θεολόγοι που υποστηρίζουν το δόγμα της Τριάδας το αρνούνται αυτό, αλλά οι αρχαίοι Ιουδαίοι και χριστιανοί είχαν προφανώς άλλη άποψη. Οι Γραφές αποκαλούν ελοχίμ, δηλαδή «θεούς», τους αγγέλους (Ψαλμός 8:5), ο δε Φίλων αποκαλεί τον Λόγο «δεύτερο θεό». Ο Ιουστίνος λέει για τον Λόγο:

ἐστὶ καὶ λέγεται θεὸς καὶ κύριος ἕτερος ὑπὸ τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων
(Απολογία Β΄ 56,4)

       ἀρχὴν πρὸ πάντων τῶν κτισμάτων ὁ θεὸς γεγέννηκε δύναμίν τινα ἐξ ἑαυτοῦ λογικήν͵ ἥτις καὶ δόξα κυρίου ὑπὸ τοῦ πνεύματος τοῦ ἁγίου καλεῖται͵ ποτὲ δὲ υἱός͵ ποτὲ δὲ σοφία͵ ποτὲ δὲ ἄγγελος͵ ποτὲ δὲ θεός͵ ποτὲ δὲ κύριος καὶ λόγος͵ ποτὲ δὲ ἀρχιστράτηγον ἑαυτὸν λέγει͵ ἐν ἀνθρώπου μορφῇ φανέντα τῷ τοῦ Ναυῆ Ἰησοῦ· ἔχει γὰρ πάντα προσονομάζεσθαι ἔκ τε τοῦ ὑπηρετεῖν τῷ πατρικῷ βουλήματι καὶ ἐκ τοῦ ἀπὸ τοῦ πατρὸς θελήσει γεγεννῆσθαι (Διάλογος 61,1)

Σχολιάζοντας αυτά τα χωρία, ο Θεοδώρου λέει: «Ο Υιός είναι μεν Θεός, πλην κατώτερος του Πατρός, τελεί “υπό” τον Πατέρα. […] Εφ’ όσον ο Θεός Πατήρ είναι η μόνη αγέννητος πηγή της θεότητος, ο Υιός, έγχρονον έχων την γέννησιν αυτού, δύναται ευκόλως να τεθή εις την τάξιν των γενητών», δηλαδή των κτισμάτων.[47]

Παρόμοια με τον Ιουστίνο, για τον Τατιανό ο θεός Λόγος είναι ἔργον πρωτότοκον τοῦ πατρὸς.[48] Ο δε Κλήμης ο Αλεξανδρεύς μιλάει περί τοῦ πρωτοκτίστου Θεοῦ Λόγου.[49] Και ο Ωριγένης, συνδυάζοντας τα εδάφια Παροιμίες 8:22 και Κολοσσαείς 1:15 με την ορολογία του Φίλωνα, αποκαλεί τον Λόγο δεύτερον θεόν,[50] πρεσβύτατον πάντων τῶν δημιουργημάτων[51] και κτίσμα.[52]

Ως εκ τούτου, θεωρώ ότι η γλώσσα και η ιστορία διαψεύδουν την εξής άποψη που έχουν πολλοί καινοδιαθηκολόγοι και που υιοθέτησε στην πραγματεία του περί Λόγου ο Χρήστος Καρακόλης: «Βάσει του δεδομένου της θεότητάς του ο Λόγος δεν μπορεί παρά να είναι άκτιστος, διότι, αν ήταν κτιστός, δεν θα ανήκε στην οντολογική κατηγορία του Θεού, αλλά σε αυτήν του δημιουργήματος. Αυτό όμως δεν συμβαίνει με την παλαιοδιαθηκική έννοια της σοφίας, η οποία ρητώς αναφέρεται ως κτιστή».[53]

Κατά τη γνώμη μου, ο Καρακόλης εν προκειμένω πέφτει στο μεγάλο σφάλμα να επιβάλλει στον Ιωάννη τις αντιλήψεις της νικαϊκής οντολογίας του 4ου αιώνα, ερχόμενος σε αντίφαση και με το βιβλικό υπόβαθρο του Ιωάννη και με την εκκλησιαστική ιστορία τριών αιώνων.[54] Για να το κάνει αυτό, αναγκάζεται να έρθει πρώτα σε αντίφαση με τον εαυτό του, εφόσον μιλάει για «οντολογική κατηγορία» στον Ιωάννη, την ίδια στιγμή που γράφει πως ο Ιωάννης δεν έχει σχέση με τη φιλοσοφία. Ωστόσο, οι εν λόγω «οντολογικές κατηγορίες» δεν είναι τίποτα άλλο παρά προεκτάσεις της πλατωνικής οντολογίας του είναι και του γίγνεσθαι.[55]

Εκτός αυτού, παραβλέπει πως ο ίδιος ο Ιωάννης, αν και αποκαλεί τον Λόγο «θεό», γράφει ότι ο Πατέρας είναι «ο μόνος αληθινός Θεός» (Ιωάννης 17:3, ΝΜΒ). Αυτό ισχύει προφανώς επειδή ο Πατέρας είναι η πρώτη αιτία των πάντων, η πρώτη αιτία ακόμη και του ίδιου του Υιού και όσων αυτός έχει. Σε αυτή την ιδέα βασίζεται ο βιβλικός μονοθεϊσμός και όχι στο αν η λέξη «θεός» χρησιμοποιείται περιστασιακά για άλλα όντα πλην αυτής της Πρώτης Αιτίας ή όχι. Έτσι εξηγείται κιόλας το γιατί ο Ιωάννης επιλέγει να χρησιμοποιήσει το οριστικό άρθρο στη θεότητα του Πατέρα και να αφήσει άναρθρη τη θεότητα του Υιού: «ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν͵ καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος».[56]

Το παραπάνω ζήτημα είχε απασχολήσει τον Ωριγένη, ο οποίος υποστηρίζει πως ο Ιωάννης είναι ακριβόλογος ως προς το πότε χρησιμοποιεί το άρθρο μπροστά από τη λέξη «θεός» και πότε όχι: το βάζει όταν αναφέρεται στην Αναίτιο Αιτία των πάντων, αλλά δεν το βάζει όταν μιλάει για τον Λόγο. Σε όσους ταράσσονται στην αναφορά περί πολλών θεών απαντάει ότι μόνο ο Πατέρας είναι αὐτόθεος, δηλαδή φύσει θεός, ενώ οι άλλοι θεοί αποτελούν αντανακλάσεις του Πατέρα. Προς επίρρωση των λεγομένων του, επικαλείται το εδάφιο Ιωάννης 17:3, που είδαμε παραπάνω, αλλά και την παλαιοδιαθηκική έκφραση ότι ο Πατέρας είναι Θεὸς θεῶν.[57] Περίπου στο ίδιο πλαίσιο κινούνται οι σύγχρονοι του Ωριγένη αντιμοναρχιανοί συγγραφείς, διατρανώνοντας ότι, παρά το γεγονός πως αμφότεροι Πατέρας και Υιός αποκαλούνται θεοί, ένας είναι ο Θεός, υπό την έννοια ότι μόνο ο Πατέρας είναι η αιτία των πάντων,[58] ο Υιός πάντοτε υποτάσσεται στο θέλημα του Πατέρα, του Υπέρτατου Θεού,[59] και η εξουσία του δεν είναι παρά προέκταση της εξουσίας του Πατέρα, καθότι ο Πατέρας είναι αυτός που έχει εξουσιοδοτήσει τον Υιό.[60] Άλλη ενδεικτική περίπτωση της προνικαϊκής κατανόησης αυτών των στίχων είναι η σαχιδική κοπτική μετάφραση του ιωάννειου κειμένου, όπου ο μεταφραστής χρησιμοποίησε το αόριστο άρθρο για τον θεό Λόγο· πρόκειται δηλαδή για επιλογή που ισοδυναμεί ουσιαστικά με το θεός ἕτερος του Ιουστίνου ή δεύτερος του Ωριγένη.

Έχει ο Λόγος αρχή ύπαρξης;

Τι θα πούμε όμως για το ζήτημα της προέλευσης του Λόγου; Υπάρχουν ομοιότητες εν προκειμένω ανάμεσα στον Φίλωνα και στον Ιωάννη; Ο Φίλων υποστηρίζει τη δύο καταστάσεων ύπαρξη του Λόγου, κάνοντας τη στωική διάκριση μεταξύ του ενδιάθετου Λόγου και του προφορικού. Από ό,τι φαίνεται, τον πρώτο τον ταυτίζει με τον κόσμο των Ιδεών του Πλάτωνα ως συγκεφαλαίωση των σκέψεων του Θεού για το σχέδιο, ή αρχέτυπο, της ύπαρξης των όντων.[61] Ο δεύτερος, η εξωτερίκευση του ενδιάθετου Λόγου, έχει συγκεκριμένη αρχή ύπαρξης και συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα, όπως φάνηκε και στα ανωτέρω παραθέματα.

Ο Ιωάννης, από την άλλη, δεν αναφέρεται σε κάτι ανάλογο. Καταρχάς, πρέπει να σημειωθεί ότι η εναλλαγή μεταξύ ενδιάθετου και προφορικού Λόγου βασίζεται στην αμφισημία της ελληνικής λέξης. Αντιθέτως, στον Ιωάννη ο «Λόγος» φαίνεται να σημαίνει μόνο τον εκπεφρασμένο λόγο, τη λαλιά. Όταν μεταφράστηκε το Ευαγγέλιο στα Κοπτικά, στα Συριακά και στα Λατινικά, επιλέχτηκαν όροι που σήμαιναν τον εκπεφρασμένο λόγο. Αυτή τη σημασία έχει αναμφισβήτητα ο «Λόγος» και στα άλλα ιωάννεια συγγράμματα (1 Ιωάννη 1:1· Αποκάλυψη 19:13). Και φυσικά δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι ποτέ στο πρωτότυπο κείμενο της Καινής Διαθήκης δεν συναντούμε τη λέξη λόγος με τη σημασία του «λογισμού» ή της «λογικής». Αυτό ίσως εξηγείται αν λάβουμε υπόψη το σημιτικό υπόβαθρο των συγγραφέων της Καινής Διαθήκης, το οποίο στα συγγράμματα του Ιωάννη είναι κάτι παραπάνω από ολοφάνερο, όπως τονίσαμε και παραπάνω. Δεν θα πέσουμε έξω, λοιπόν, αν πίσω από τον «Λόγο» διαβάσουμε την πολύ σημαντική λέξη της Εβραϊκής Βίβλου νταβάρ.[62] Ντεβάρ Γιαχβέ είναι ο Λόγος του Γιαχβέ, το αποκαλυμμένο θέλημά Του, που σίγουρα θα πραγματωθεί (Ησαΐας 55:8-11). Υπό ποία έννοια, λοιπόν, είναι ο ουράνιος Ιησούς ο «Λόγος» του Θεού; Η πιο εύλογη κατανόηση είναι πως ο Υιός είναι ο κατεξοχήν εκπρόσωπος του Θεού, αυτός που γνωρίζει τον Θεό τόσο καλά όσο κανείς άλλος (Ματθαίος 11:27· Ιωάννης 10:15) και που με την απόλυτη υπακοή του ταυτίζεται απόλυτα με το εκπεφρασμένο θείο θέλημα (Ιωάννης 5:19), αυτός που γνωστοποιεί ανόθευτο το θείο άγγελμα (Εβραίους 1:1, 2) και σίγουρα το πραγματώνει (2 Κορινθίους 1:19-20).[63]

Στον ίδιο τον πρόλογο τονίζεται αυτός ο διπλός ρόλος:

῏Ην τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν͵ ὃ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον […].
ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ͵ δόξαν ὡς μονογενοῦς παρὰ πατρός͵

πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας […].
ὅτι ὁ νόμος διὰ Μωϋσέως ἐδόθη͵ ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο.
θεὸν οὐδεὶς ἑώρακεν πώποτε· μονογενὴς θεὸς ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ πατρὸς
ἐκεῖνος ἐξηγήσατο. (Ιωάννης 1:9, 14, 17, 18)

Δεδομένου ότι δεν είναι ο ίδιος ο Λόγος η πηγή του θείου αγγέλματος αλλά ο κομιστής, λέει πολλές φορές στα συμφραζόμενα του Ευαγγελίου:

ὃν γὰρ ἀπέστειλεν ὁ θεὸς τὰ ῥήματα τοῦ θεοῦ λαλεῖ. (3:34)

ἡ ἐμὴ διδαχὴ οὐκ ἔστιν ἐμὴ ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με. (7:16, 17)

       καθὼς ἐδίδαξέν με ὁ πατὴρ ταῦτα λαλῶ. (8:28)

       ἐγὼ ἐξ ἐμαυτοῦ οὐκ ἐλάλησα͵ ἀλλ΄ ὁ πέμψας με πατὴρ
αὐτός μοι ἐντολὴν δέδωκεν τί εἴπω καὶ τί λαλήσω. (12:49)

       τὰ ῥήματα ἃ ἐγὼ λαλῶ ὑμῖν ἀπ΄ ἐμαυτοῦ οὐ λαλω. (14:10)

τὰ ῥήματα ἃ ἔδωκάς μοι δέδωκα αὐτοῖς͵ καὶ αὐτοὶ ἔλαβον
καὶ ἔγνωσαν ἀληθῶς ὅτι παρὰ σοῦ ἐξῆλθον͵
καὶ ἐπίστευσαν ὅτι σύ με ἀπέστειλας. (17:8)

Η επιχειρηματολογία του Αθανάσιου για την αιώνια προϋπαρξη του Υιού του Θεού βασίστηκε στα πλατωνικά επιχειρήματα του Ωριγένη

Εφόσον ο «Λόγος» στον Ιωάννη σημαίνει την προσωποποίηση του εκπεφρασμένου Λόγου του Θεού, δηλαδή τον κατεξοχήν εκπρόσωπό Του, ήταν σαφώς εσφαλμένο το επιχείρημα του Αθανασίου κατά των «αρειανών»[64] ότι είμαστε υποχρεωμένοι να δεχτούμε πως o Λόγος προϋπήρχε αιωνίως, επειδή, αν δεν συνέβαινε αυτό, τότε θα καταλήγαμε στο βλάσφημο συμπέρασμα ότι κάποτε ο Θεός ήταν άλογος.[65] Δεδομένου ότι ο «Λόγος» δεν είναι ο «λογισμός» ή ο «νους» του Θεού—έννοια που είχε τις ρίζες της στον Φίλωνα—και ότι ο Θεός δεν εξαρτάται από τον Υιό Του κατ’ ουδένα τρόπο, αυτό είναι πιο παράλογο από το να πούμε πως ο Μωυσής θα ήταν μουγκός αν δεν υπήρχε ο Ααρών, το «στόμα» του Μωυσή, δηλαδή αυτός που θα μιλούσε για λογαριασμό του (Έξοδος 4:16). Ο Αθανάσιος εμπλουτίζει τη σοφιστεία περί του «λόγου» με το νεοπλατωνικό επιχείρημα της εκπήγασης του φωτός[66] και μια παρόμοια παρανόηση της χρήσης του όρου «σοφία». Και αναφέρομαι σε παρόμοια παρανόηση γιατί η «σοφία» στη Βίβλο, αναφερόμενη στον Χριστό, δεν δηλώνει την εγγενή ιδιότητα του Θεού αλλά την κατεξοχήν έκφρασή της μέσω των όσων επιτελεί ο Χριστός (ὃς ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ θεοῦ, 1 Κορινθίους 1:30). Κατά την πρωτοχριστιανική άποψη, δεν είναι ο Θεός αυτός που λαμβάνει σοφία από τον Χριστό αλλά το αντίθετο (Ησαΐας 11:1-3· Πβ. Ρωμαίους 5:12).

Αξίζει να αναφέρουμε πως όλη αυτή την επιχειρηματολογία ο Αθανάσιος την έχει αντλήσει από τον Ωριγένη. Ο τελευταίος δεν είχε σκοπό να εξισώσει τρόπον τινά τον Υιό με τον Θεό, όπως είδαμε παραπάνω, αλλά να υποστηρίξει το αμετάβλητο των ιδιοτήτων του Θεού[67] με βάση την πλατωνική στατικότητα του είναι και την αριστοτελική συνάφεια του προς τι. Αυτή του η άποψη εντάσσεται στη γενικότερη παράλογη συλλογιστική ότι, εφόσον ο Θεός είναι άτρεπτος, ήταν ανέκαθεν δημιουργός και, επομένως, η δημιουργία υπήρχε ανέκαθεν![68] Για να υποστηρίξει τη φόρμουλά του, επικαλείται το νεοπλατωνικό σχήμα της «άχρονης γέννησης», κατά το οποίο η «γέννηση» δεν είναι ένα γεγονός που συνέβη σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή αλλά μια κατάσταση που υφίσταται αχρόνως. Έτσι «εξηγεί» πώς ο Υιός είναι και γέννημα του Θεού αλλά και συναιώνιος του Θεού. Εν ολίγοις, ο Ωριγένης έδωσε νέα τροπή στη χριστολογία του Λόγου, που προετοίμασε ακόμη περισσότερο το έδαφος για τα όσα θα ακολουθούσαν στη Νίκαια.

Με εξαίρεση τον Ειρηναίο, οι μέχρι τότε υποστηρικτές της χριστολογίας του Λόγου, αρχής γενομένης με τον Ιουστίνο,[69] πίστευαν στη διπλή κατάσταση περί ενδιάθετου και προφορικού Λόγου, όπως ο Φίλων, με τον Θεόφιλο Αντιοχείας να χρησιμοποιεί την πιο ακριβόλογη διατύπωση.[70] Τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Ο Θεοδώρου εξηγεί: «Ο Λόγος, δηλαδή, ευρίσκετο μεν πάντοτε παρά τω Πατρί, ως η ενδιάθετος λογική δύναμις αυτού· ως πρόσωπον όμως συγκεκριμένον, ως υπόστασις αυτοτελής και ιδία τότε μόνον συνέστη, όταν προήλθε παρά του Πατρός προς δημιουργίαν του εξωτερικού τούτου κόσμου».[71] Με άλλα λόγια, ο Λόγος, πριν γεννηθεί, «δεν είχεν ιδίαν προσωπικήν υπόστασιν», [72] ή όπως το λέει αυτολεξεί ο Τερτυλλιανός, απαντώντας στον Ερμογένη, που υποστήριζε πως το αμετάβλητο των ιδιοτήτων του Θεού:[73]

Ο Θεός […] δεν ήταν από πάντα Πατέρας και Κριτής, απλώς και μόνο επειδή ήταν από πάντα Θεός. Διότι δεν θα μπορούσε να είναι Πατέρας πριν από τον Υιό,
ούτε και Κριτής πριν από την αμαρτία. Εντούτοις, υπήρχε χρονικό διάστημα που ούτε αμαρτία υπήρχε με αυτόν ούτε Υιός.
(Adversus Hermogenum 3)

Ο Τερτυλλιανός λέει ρητά την κοινή άποψη μέχρι τον Ωριγένη και τον Ειρηναίο: ο Υιός του Θεού έχει αρχή ύπαρξης.

Επομένως, είναι σφάλμα να ταυτίζει κανείς τον ενδιάθετο Λόγο, δηλαδή τον νου του Θεού, με τον Υιό του Θεού. Υιός του Θεού είναι ο Λόγος αφού έχει γεννηθεί, δηλαδή ο προφορικός.[74] Ο ενδιάθετος Λόγος, κατά τους Απολογητές, πάντοτε υφίστατο και πάντοτε θα υφίσταται μέσα στον Θεό, και δεν απομειώθηκε όταν εξωτερικεύτηκε ως «προφορικός Λόγος», δηλαδή όταν έλαβε χώρα η γέννηση του Υιού του Θεού. Το σύνηθες παράδειγμα των οπαδών της χριστολογίας του Λόγου, για να το παραστήσουν αυτό, ήταν το εξής: όπως η αναμμένη δάδα μεταδίδει τη φλόγα της σε άλλες δάδες χωρίς να μειώνεται η αρχική φλόγα, έτσι και από τον ενδιάθετο Λόγο του Θεού προέκυψε ο προφορικός Λόγος χωρίς να έχει μειωθεί ο ενδιάθετος.[75]

Αψηφώντας λοιπόν οι Απολογητές το ότι ο Ιωάννης χρησιμοποιεί τον Λόγο όχι φιλοσοφικά αλλά με τη βιβλική σημασία της «λαλιάς», έκαναν τα πράγματα ασκόπως περίπλοκα και με κακόδοξες προεκτάσεις. Ωστόσο, τι λέει ο ίδιος ο Ιωάννης για την προέλευση του Λόγου; Η λακωνική εναρκτήρια φράση του προλόγου του Ευαγγελιστή, ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, επιδέχεται διάφορες ερμηνείες, ιδίως αν εξεταστεί αποκομμένη από τα άμεσα και τα ευρύτερα βιβλικά συμφραζόμενα.

Συνήθως οι καινοδιαθηκολόγοι υποστηρίζουν ότι αυτή η δήλωση αφενός υποδηλώνει πως ο Λόγος ήδη υπήρχε όταν άρχισε η δημιουργία, άρα ο ίδιος είναι άναρχος ή αδημιούργητος, και αφετέρου ότι το ἐν ἀρχῇ αναφέρεται στο μπερεσίθ του εδαφίου Γένεση 1:1.[76] Ωστόσο, αυτές οι δύο δημοφιλείς απόψεις δεν είναι ούτε ισοδύναμες ούτε αλληλοσυνεπαγόμενες. Θα ξεκινήσω με τον συσχετισμό του εδαφίου Γένεση 1:1. Ομολογουμένως, είναι ιδιαίτερα ελκυστικός από ερμηνευτική άποψη:[77] εκτός από την κοινή εναρκτήρια φράση, το κοινό θέμα της δημιουργίας και ορισμένες κοινές εκφράσεις, όπως το φῶς και το ἐγένετο, υπάρχει και μια κοινή θεματική εστίαση και προοπτική: η δημιουργία του ανθρώπινου κόσμου—και όχι η δημιουργία γενικά. Η Γένεση δεν αναφέρεται καθόλου στη δημιουργία των πνευματικών όντων. Αντίστοιχα, ο Ευαγγελιστής μοιάζει να αποσαφηνίζει το πάντα δι΄ αὐτοῦ ἐγένετο λέγοντας: «ὁ κόσμος δι΄ αὐτοῦ ἐγένετο», δηλαδή η ανθρωπότητα (1:10). Επί της ουσίας, όπως η εισαγωγή της Γένεσης μας εισάγει στο πώς εισήλθε η αμαρτία στον κόσμο, παρόμοια η εισαγωγή του Ευαγγελίου του Ιωάννη μάς εισάγει στο πώς αίρεται η αμαρτία από τον κόσμο. Αν λοιπόν τα εδάφια Γένεση 1:1 και Ιωάννης 1:1 αναφέρονται στην ίδια «αρχή», τότε το οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεόν ισοδυναμεί περίπου με το «όταν ετοίμαζε τους ουρανούς, εγώ ήμουν εκεί, […] όταν θέσπιζε τα θεμέλια της γης, τότε βρισκόμουν δίπλα του ως δεξιοτέχνης εργάτης» (Παροιμίες 8:27, 29-30, ΜΝΚ) και, επομένως, το ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος δεν μας λέει ότι ο Λόγος προϋπήρχε «αιωνίως» αλλά απλώς ότι ήταν παρών όταν ήρθαν σε ύπαρξη οι ουρανοί και η γη, όπως εξάλλου φαίνεται να ήταν παρόντες και οι άγγελοι (Ιώβ 38:4, 8).

Από την άλλη μεριά, η άποψη ότι το ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος σημαίνει πως ο Λόγος δεν έχει αρχή ύπαρξης συγκρούεται με τις δηλώσεις του Ευαγγελίου του Ιωάννη ότι ο Λόγος είναι ο μονογενὴς ὑιὸς του Θεού που οφείλει τη ζωή του στον Θεό (1:14, 18· 3:16, 18· 6:57). Η απάντηση της παραδοσιακής θεολογίας σε αυτή την απλή σκέψη που υπαγορεύουν τούτες οι συνηθισμένες λέξεις της κοινής ανθρώπινης εμπειρίας, ότι δηλαδή η υιότητα εκ των πραγμάτων περιλαμβάνει αρχή ύπαρξης, είναι πως η γέννηση του Υιού από τον Πατέρα είναι άχρονη και αιώνια, δηλαδή δεν προϋποθέτει χρονική προτεραιότητα του γεννώντος έναντι του γεννήματος.[78] Αυτό που παραβλέπει, όμως, η παραδοσιακή άποψη εν προκειμένω είναι (1) πως πουθενά στα συμφραζόμενα δεν λέγεται ότι Υιός και Πατέρας είναι συναιώνιοι, ώστε να είμαστε υποχρεωμένοι να ερμηνεύσουμε με «διαστημικό» τρόπο την έννοια της γέννησης, (2) πως μία από τις πηγές του προλόγου του Ευαγγελίου του Ιωάννη είναι το 8ο κεφάλαιο των Παροιμιών, όπου η Σοφία αδιαμφισβήτητα έχει αρχή ύπαρξης ως το πρώτο κτίσμα του Θεού, (3) πως στην Αποκάλυψη ο Λόγος αποκαλείται ἡ ἀρχὴ τῆς κτίσεως τοῦ θεου (3:14), (4) πως πουθενά δεν υπάρχει ίχνος πλατωνικής οντολογίας στον Ιωάννη, και γενικότερα στην Καινή Διαθήκη, ώστε να συμπεριλάβουμε την «κατάσταση» της αχρονίας στις ερμηνευτικές μας επιλογές και (5) πως η διδασκαλία της άχρονης και αιώνιας γέννησης του Υιού δεν εμφανίστηκε παρά εκατό χρόνια μετά τη συγγραφή του Ευαγγελίου υπό την επιρροή του πλατωνισμού, όπως ήδη είδαμε.[79]

Αν δεν θέλουμε να περιοριστούμε στο μπερεσίθ του Γένεση 1:1 και, αντιθέτως, να θεωρήσουμε εύλογα ότι η φράση πάντα δι΄ αὐτοῦ ἐγένετο έχει συμπαντική διάσταση, περιλαμβάνοντας και τα πνευματικά όντα που ήρθαν σε ύπαρξη, μπορούμε το ἐν ἀρχῇ να το δούμε ως έναν απλό χρονικό προσδιορισμό: «Αρχικά (ή κατ’ αρχάς ή «απ’ την αρχή», ΝΜΒ) ο Λόγος ήταν με τον Θεό». Ναι, ο Ιωάννης λέει ότι αρχικά ο Λόγος ήταν μόνος του με τον Θεό, αλλά δεν λέει πως υπήρχε όσο υπήρχε και ο Θεός. Ίσα-ίσα, το γεγονός ότι ο ευαγγελιστής πλαισιώνει χρονικά τη σχέση Θεού και Λόγου με τη φράση ἐν ἀρχῇ—αντί να πει ἀείποτε,αϊδίως,αἰωνίως, πάντα—μπορεί να ειδωθεί ως έμμεση δήλωση της πεπερασμένης διάρκειας αυτής της σχέσης, η οποία ξεκίνησε με την αρχή της ύπαρξης του Λόγου.

Είναι ενδιαφέρον ότι επ’ αυτού ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς[80] και ο Τερτυλλιανός έκαναν ένα βήμα παραπάνω, κατανοώντας τη λέξη ἦν ως ἐγένετο: στην αρχή ήρθε σε ύπαρξη ο Λόγος. Αυτοί εφάρμοσαν την εν λόγω φράση στη στιγμή που ο Λόγος, κατά τη φιλοσοφική τους ερμηνεία, έγινε από ενδιάθετος προφορικός, δηλαδή ήρθε σε ύπαρξη ως πρόσωπο. Σύμφωνα με τον Wolfson, αυτή η ερμηνεία των λεγομένων του Ιωάννη θα μπορούσε να σταθεί αν δεχόμασταν ότι το ἦν αποτελεί σημιτισμό,  εφόσον η λέξη χαγιά ενίοτε αποδίδεται από τους Εβδομήκοντα σε χρόνο παρατατικό ενώ πρέπει να κατανοηθεί ως αόριστος.[81] Φυσικά, εύκολα μπορεί να αντιτείνει κάποιος πως, μόλις δύο εδάφια παρακάτω, ο Ιωάννης χρησιμοποιεί το ἐγένετο για όσα ήρθαν σε ύπαρξη μέσω του Λόγου, και όχι το ἦν. Πάρα ταύτα, αυτή η προσέγγιση των εν λόγω εκκλησιαστικών συγγραφέων έχει σίγουρα ιδιάζουσα ιστορική σημασία στην ερμηνεία του βιβλικού κειμένου και στη χριστολογία.

Ωστόσο, μερικοί ρωτούν: αν τα πάντα ήρθαν σε ύπαρξη μέσω του Λόγου, δεν εννοείται πως ο Λόγος είναι χωρίς αρχή ύπαρξης; Δεν υπάρχει λόγος να εκβιάσουμε τον Ιωάννη να έρθει σε αντίφαση με τον εαυτό του, όταν είναι γνωστό πως η λέξη «πάντα» δεν έχει απαραίτητα αυτόν τον απόλυτο τρόπο χρήσης. «Ο Θεός υπέταξε τα πάντα σ’ αυτόν. Όταν όμως λέει ότι έχουν υποταχθεί σ’ αυτόν τα πάντα, είναι φανερό ότι σ’ αυτό το “πάντα” δεν περιλαμβάνεται και ο Θεός, που υπέταξε τα πάντα στον Χριστό» (1 Κορινθίους 15:27, ΝΜΒ): αυτή είναι μία από τις πολλές περιπτώσεις που μας θυμίζουν ότι δεν πρέπει να υπερβάλλουμε με τη λέξη «πάντα».[82] Εξάλλου, ακόμα και αν κάποιος υιοθετούσε τη (προνικαϊκή) μερική διάκριση μεταξύ γεννήσεως και κτίσεως που έκανε ο Ιουστίνος,[83] αν δηλαδή ξεχώριζε τρόπον τινά τον μονογενὴ ὑιὸ από τα πάντα γεγονότα κτίσματα), αυτό επίσης δεν σημαίνει ότι αναιρείται η θεμελιώδης σημασία της γεννήσεως, δηλαδή η αρχή της ύπαρξης, κάτι που ο Ιουστίνος αποδεχόταν για τον Υιό του Θεού.[84]

Εν τέλει, οφείλουμε όλοι να ομολογήσουμε πως δεν θα υφίσταντο όλες αυτές οι διαφορετικές προσεγγίσεις αν ο Ιωάννης επιθυμούσε, στους πρώτους στίχους του προλόγου του, να πει ξεκάθαρα είτε πως ο Λόγος προϋπήρχε ανέκαθεν είτε πως ήρθε σε ύπαρξη σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Η φρασεολογία του Ιωάννη δεν είναι ακριβόλογη στον βαθμό που θα ικανοποιούσε όσους συμμετείχαν στις τρομερές χριστολογικές έριδες, επειδή προφανώς ο Ιωάννης είχε κάτι άλλο κατά νου όταν έγραφε τον πρόλογό του, συγκεκριμένα τη στενή σχέση του Λόγου τόσο με τον Θεό όσο και με τη δημιουργία των ανθρώπων, και επειδή ίσως θεωρούσε αυτονόητο πως η υιότητα του Λόγου εκ των πραγμάτων δεν αφήνει περιθώρια για παρεξηγήσεις—τουλάχιστον όχι για κάποιον που δεν έχει υιοθετήσει τις αρχές της πλατωνικής οντολογίας.

Επίλογος

Το Ευαγγέλιο του Ιωάννη αποτελεί μια πολύ όμορφη οπτική γωνία της ζωής του Ιησού Χριστού, όχι μόνον αποκαλύπτοντας πολλές καινούργιες πληροφορίες, αλλά εν γένει όντας μοναδικό στον τρόπο επιλογής και παρουσίασης των γεγονότων. Θα μπορούσε κάποιος να διακρίνει μια αποστασιοποίηση από τον τότε ιουδαϊσμό, γεγονός που αντανακλά το ότι γράφτηκε αρκετές δεκαετίες μετά την καταστροφή του Ναού, μετά δηλαδή την οριστική απόδειξη ότι απορρίφτηκε το έθνος του Ισραήλ από περιούσιος λαός. Εντούτοις, ο Ιωάννης μένει πιστός στη βιβλική παράδοση, γιατί γνωρίζει ότι αυτή δεν είναι προϊόν του ιουδαϊσμού αλλά προϊόν του Θεού, και δεν ξανοίγεται στα νερά της ελληνιστικής φιλοσοφικής σκέψης. Ο ποιητικός πρόλογος για τον Λόγο έχει αμιγώς βιβλική σημασία και αποτελεί έναν διαφορετικό τρόπο για να τονιστεί πως αυτός που θυσιάστηκε για τους ανθρώπους, ο μονογενής Υιός του Θεού, αφενός ήταν ό,τι πολυτιμότερο είχε ο Θεός να προσφέρει και αφετέρου βρισκόταν κοντά στους ανθρώπους από την αρχή της ύπαρξής τους.

Αυτοί που κατά καιρούς συσχέτισαν τον ιωάννειο Λόγο με τον φιλώνειο Λόγο ή άλλους «λόγους» της φιλοσοφίας παραγνώρισαν τις προθέσεις του Ευαγγελιστή και παρερμήνευσαν το μήνυμά του. Βέβαια, αυτή την παρερμηνεία, αν και την αναγνωρίζουν, μερικοί τη θεωρούν θετικό συμβάν.

Ενδιαφέρον επ’ αυτού έχουν τα εξής λεγόμενα του Θεοδώρου: «Η περί λόγου διδασκαλία των Απολογητών αποτελεί το σπουδαιότερον και σημαντικώτερον μέρος της διδασκαλίας των. Δι’ αυτής αφ’ ενός μεν κατεβλήθη προσπάθεια εποικοδομητικής προβολής εις τους εθνικούς της περί Θεού ιδέας του χριστιανισμού, ως ιδέας καθαράς και ελλόγου, ευρισκόμενης εις άκραν αντίθεσιν προς τα περί Θεού ιδέας του εθνισμού, αφ’ ετέρου δε διά πρώτην φοράν επιχειρήθη η διά της κατηγορίας του Λόγου ερμηνεία της εκκλησιαστικής χριστολογίας, η οποία απετέλεσε τον ακρογωνιαίον λίθον της περαιτέρω αναπτύξεως του χριστολογικού δόγματος εν τη επιστημονική θεολογία της Εκκλησίας».[85]

Ο γνωστός πατρολόγος λέει σωστά ότι η χριστολογία του Λόγου δεν ήταν απλώς μια επικοινωνιακή τακτική για να προσεγγίσουν οι χριστιανοί τους εθνικούς, σαν την ομιλία του Παύλου στον Άρειο Πάγο, αλλά ένα ολόκληρο δογματικό σύστημα σκέψης για την ερμηνεία του προσώπου του Ιησού Χριστού. Ήταν ένα σύστημα που εξηγούσε τα βιβλικά δεδομένα όσον αφορά την ανωτερότητα του Θεού Πατέρα, την κατωτερότητα του Υιού και τη διαμεσολάβησή του προς τον κόσμο με βάση τον Φίλωνα και γενικότερα τον μέσο πλατωνισμό, με όρους δηλαδή οντολογικής ιεραρχίας. Η εισαγωγή αυτού του συστήματος ήταν καθοριστική για την ιστορία των χριστιανικών δογμάτων. Αν και διατήρησε εξωτερικά το βιβλικό πλαίσιο, εισήγαγε φιλοσοφικές οντολογικές κατηγορίες που δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για τη μεγάλη σύγκρουση στη Νίκαια μεταξύ Αθανασίου και Αρείου. Έκτοτε αυτές οι οντολογικές κατηγορίες επανερμηνεύτηκαν, και η χριστολογία του Λόγου   αντικαταστάθηκε από τη νέα χριστολογία του Αθανάσιου, η οποία οδήγησε στο δόγμα της Τριάδας όπως το γνωρίζουμε από την παραδοσιακή θεολογία.[86] Πέρα από τον ρόλο που έπαιξε στην ανάπτυξη του δόγματος της Τριάδας, ο φιλοσοφικός τρόπος εξήγησης της οντότητας του Θεού και της σχέσης του με τον Χριστό και τον κόσμο έβλαψε τη βασική ιδέα της Βίβλου ότι ο Θεός είναι πρόσωπο με αισθήματα. Ο αποφατισμός έτεινε να περιγράφει τον Θεό σαν μια απόμακρη, απρόσωπη δύναμη που μπορούν σε κάποιον μικρό βαθμό να «καταλάβουν» μόνο όσοι έχουν φιλοσοφική παιδεία. Ο απλός κόσμος σίγουρα δεν μπορούσε να παρακολουθήσει τις θεολογικές εξελίξεις και τις πραγματείες των τότε θεολόγων, και μάλλον προτίμησε να στραφεί στους «Αγίους» για τη θρησκευτικότητά του.[87]

.

Υποσημειώσεις και βιβλιογραφικές αναφορές


[1] Το άρθρο γράφτηκε εξ αφορμής μιας ερώτησης που έθεσε ένας αναγνώστης του ιστολογίου ως προς τη σχέση του Φίλωνα με τον πρόλογο του Ευαγγελίου του Ιωάννη.

[3] Για πληρέστερη ανάλυση, βλ. το λήμμα του λεξικού Liddell-Scott-Κωνσταντινίδου. Επίσης βλ. Η. Kleinknecht, «The Logos in the Greek and Hellenistic World», Theological Dictionary of the New Testament (Επ. G. Kittel), Eerdmans, 1967, τόμ. IV, σελ. 77-91.

[4] Florence Morgan Gillman, «Logos», Anchor Bible Dictionary, Doubleday, 1992, τόμ. 4, σελ. 348.

[5] Κατερίνα Ιεροδιακόνου, «Η θεολογία των Στωικών», Ο Θεός της Βίβλου και ο Θεός των φιλοσόφων (Επ. Στ. Ζουμπουλάκης), Άρτος Ζωής, 2012, σελ. 46-68, 92. Στην τελευταία σελίδα εξηγείται μάλιστα πως οι στωικοί ανέχονταν στο μονοθεϊστικό σύστημά τους τους Δώδεκα Θεούς ως «ονομασίες φυσικών φαινομένων».

[6] Gregory Sterling, «“Day One”: Platonizing Exegetical Traditions of Genesis 1:1-5 in John and Jewish Authors», The Studia Philonica Annual  (Επ. D. Runia, G. Sterling), τόμ. XVII [2005] σελ. 126.

[7] 41α. Η λέξη δημιουργός ετυμολογικά σημαίνει αυτόν που προσφέρει δημόσιο έργο και στα Κλασικά Ελληνικά έχει συχνά τη σημασία του «τεχνίτη». Ίσως από τότε ή μεταγενέστερα απέκτησε τη σημασία αυτού που φέρνει σε ύπαρξη κάτι καινούργιο. Είναι αξιοσημείωτο ότι στη Μετάφραση των Εβδομήκοντα και στην Καινή Διαθήκη οι όροι που χρησιμοποιούνται για τη δημιουργική ιδιότητα του Θεού είναι κτίστης και ποιητής, και όχι δημιουργός. (Στο Εβραίους 11:10 μάλλον έχει τη σημασία του «κατασκευαστή».) Ωστόσο, ο όρος χρησιμοποιείται, πιθανώς λόγω του Τίμαιου, συχνότατα από τον Φίλωνα και εν τέλει εισέρχεται και καθιερώνεται στην εκκλησιαστική ορολογία.

[8] Thomas Kjeller Johansen, Plato’s Natural Philosophy, Cambridge University Press, 2004, σελ. 80.

[9] Ανάλυση του όρου «πνεύμα», ή ρούαχ, υπάρχει στην υποσημείωση 73 του άρθρου «5.1 Η φύση της κατασκευής του ανθρώπου στην Παλαιά Διαθήκη».

[10] Henry Chadwick, Ο Φίλων και οι απαρχές της χριστιανικής σκέψης, Ενάλιος, 2006, σελ. 37-41, 45-50.

[11] Στην πραγματικότητα, επρόκειτο για κάτι περισσότερο από την κοινή λογική, επειδή οι απόψεις του Φίλωνα περιλάμβαναν τον μυστικισμό.

[12] Harold W. Attridge, «Philo and John: Two Riffs on One Logos», The Studia Philonica Annual  (Επ. D. Runia, G. Sterling), τόμ. XVII (2005) σελ. 104-6.

[13] J.N.D. Kelly, Early Christian Doctrines, Prince Press, 2004, σελ. 8-11.

[14] Περί φυγής και ευρέσεως 100-1.

[15] Νόμων ιερών αλληγορίας 3, 175.

[16] Περί των μετονομαζομένων 87.

[17] Ερωτήσεις εις την Γένεσιν 2,62.

[18] Περί αποικίας 102.

[19] Περί συγχύσεως διαλέκτων 146.

[20] Harry Austryn Wolfson, Religious Philosophy: A Group of Essays, Atheneum 1965, σελ. 39-40.

[21] Χαρακτηριστικά δείγματα αυτής της σύγκρουσης και πολύ διαφωτιστικά για τις επικρατούσες απόψεις εκείνης της εποχής είναι τα έργα του Τερτυλλιανού και του Ιππόλυτου Κατά Πραξέα και Κατά αιρέσεως Νοητού, τα οποία θα αναλυθούν σε μελλοντικά άρθρα.

[22] Ή όπως το θέτει ο πατρολόγος Στυλιανός Παπαδόπουλος: «Ο Άρειος αποτελεί απλώς το κορύφωμα και την έξαρση της αντιλήψεως περί κατωτερότητος (subortinatio) του Υιού έναντι του Πατέρα, αντίληψη άλλωστε που ήταν διάχυτη στο Β΄ και Γ΄ αιώνα, μάλιστα δε στους λεγόμενους απολογητές, στον Ωριγένη και τον Κλήμεντα», Πατρολογία, Αθήνα 2000, τόμ. Α΄, σελ. 342.

[23] Μια σύντομη επισκόπηση για τη χριστολογία του Λόγου, δοσμένη με κάποιες γαρνιτούρες που επιβάλλονται από τις συνθήκες έκδοσης, μπορεί να βρει κανείς στον Ανδρέα Θεοδώρου, Ιστορία των δογμάτων, Αθήνα 1977, τόμ. Α΄, σελ. 64-78.

[24] «Είναι φανερό ότι [ο Θεός του Φίλωνα] δεν είναι ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης αλλά η ιδέα του Πλάτωνα περί Θεού, σε αντίθεση με την ύλη»Philo Judæus», The Jewish Encyclopedia). Για μια σύντομη και εύστοχη καταγραφή της σύγκρουσης ανάμεσα στην ελληνική αντίληψη περί Θεού και στη βιβλική, ιδίως ως προς το ζήτημα της «απάθειας», βλ. Richard Bauckham, «Only the Suffering God Can Help: Divine Passibility in Modern Theology», Themelios 9.2 (Απρίλιος 1984), σελ. 6-12, και Rem B. Edwards, «The Pagan Dogma of the Absolute Unchangeableness of God», Religious Studies, τόμ. 14, τεύχος 3 (Σεπτέμβριος 1978), σελ. 305-13.

[25] Τα σωζόμενα κείμενα αποδεικνύουν ότι το Ευαγγέλιο ήταν ευρέως γνωστό ήδη από τις αρχές του 2ου αιώνα, ενώ για τον ρόλο του αποστόλου Ιωάννη ως συγγραφέα μαρτυρεί συγκεκριμένα ο Ειρηναίος (Κατά αιρέσεων 3.3.4) και ο Κανόνας του Μουρατόρι. Για γενικές πληροφορίες, βλ. «Κατά Ιωάννην», Όλη η Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη, Σκοπιά, 1992.

[26] Γεν. επιμέλεια Frank Gaebelein, Zondervan, 1989-2001. Ηλεκτρονική έκδοση. Βλ. επίσης L. Morris, «Gospel According to John», The International Standard Bible Encyclopedia (Επ. G.W. Bromiley), Eerdmans, 1982, σελ. 1098-101.

[27] Robert Kysar, «Gospel of John», Τhe Anchor Bible Dictionary (Επ. D.N. Freedman), Doubleday, 1992, τόμ. 3, σελ. 915.

[28] Χρήστος Καρακόλης, «Εν αρχή ην ο Λόγος», Ο Θεός της Βίβλου και ο Θεός των φιλοσόφων, Άρτος Ζωής, 2012, σελ. 162.

[29] Μολονότι ο Φίλων τονίζει το πλατωνικό θέμα της αθανασίας της ψυχής, φαίνεται πως πιστεύει σε μια υπό όρους αθανασία που χορηγείται μόνο στις σοφές ψυχές (Alan Segal, Life After Death: A History of the Afterlife in Western Religion, Doubleday, 2004, σελ. 372-3).

[30] Για τα ανθρωπολογικά και τα εσχατολογικά ζητήματα, όπου παρουσιάζεται και το σύστημα του Φίλωνα, βλ. τη σειρά άρθρων «Η ψυχή—στη Βίβλο και στον μεταβιβλικό ιουδαϊσμό και χριστιανισμό».

[31] Philo in Early Christian Literature, Fortress Press, 1993, σελ. 83.

[32] Η σχέση του Ευαγγελίου του Ιωάννη με τον γνωστικισμό, θεωρία που υποστήριξε ο Bultmann, αποκλείεται κιόλας λόγω του ότι ο Ιωάννης προηγείται χρονικά των γνωστικών πηγών που θυμίζουν ορισμένα θεματικά μοτίβα του, τα οποία ούτως ή άλλως θα μπορούσαν να αποδοθούν στον προϋπάρχοντα ιουδαϊσμό (R.B Edwards, «Word», The International Standard Bible Encyclopedia [Επ. G.W. Bromiley], 1988, τόμ. 4, σελ. 1106).

[33] Βλ. Ιωάννης Ζηζιούλας, Ελληνισμός και χριστιανισμός: η συνάντηση των δύο κόσμων, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, 2003, σελ. 98 κ.ε.

[34] Σύμφωνα με τα λεξικά και τις μεταφράσεις, η λέξη αμόν έχει διαφορετικά κατανοηθεί να σημαίνει «έμπιστος» (Tanakh) ή, εναλλακτικά, «μικρό παιδί» (ΝΜΒ). Αυτή η τελευταία ερμηνεία έχει συνδεθεί με την αναφορά του Ιωάννη ότι ο μονογενής Υιός βρισκόταν στην «αγκαλιά» του Πατέρα.

[35] Σε μερικά ταργκουμίμ, δηλαδή προχριστιανικά αραμαϊκά υπομνήματα της Γένεσης, υφίσταται η διατύπωση «Ο Λόγος [μεμρά] του ΚΥΡΙΟΥ είπε: “Ας γίνει φως”, και έγινε φως από τον Λόγο [μεμρά]» (Gregory Sterling, «“Day One”: Platonizing Exegetical Traditions of Genesis 1:1-5 in John and Jewish Authors», The Studia Philonica Annual  (Επ. D. Runia, G. Sterling), τόμ. XVII [2005] σελ. 133).

[36] Αυτή η φρασεολογία επαναλαμβάνεται στο 2 Βαρούχ 21:4 και στο Ιουδίθ 16:14.

[38] Περί συγχύσεως διαλέκτων 168-75.

[39] Harold W. Attridge, «Philo and John: Two Riffs on One Logos», The Studia Philonica Annual  (Επ. D. Runia, G. Sterling), τόμ. XVII [2005] σελ. 112-4.

[40] Η λέξη τορά είναι θηλυκού γραμματικού γένους στα Εβραϊκά.

[41] G. Kittel., «Word and Speech in the New Testament», Theological Dictionary of the New Testament (Επ. G. Kittel), Eerdmans, 1967, τόμ. IV, σελ. 133-6.

[42] Henry Chadwick, Ο Φίλων και οι απαρχές της χριστιανικής σκέψης, Ενάλιος, 2006, σελ. 137 κ.ε.

[43] Η απουσία του ονόματος Λόγος από το υπόλοιπο κείμενο του Ευαγγελίου καθώς και η ποιητικότητα του προλόγου έχουν κάνει τους επιστήμονες να εικάζουν πως αποτελεί υλικό που προήλθε από προϋπάρχοντα χριστιανικό ύμνο (Ιωάννης Ζηζιούλας, Ελληνισμός και χριστιανισμός: Η συνάντηση των δύο κόσμων, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, 2003, σελ. 101. Επίσης βλ. Gregory Sterling, «“Day One”: Platonizing Exegetical Traditions of Genesis 1:1-5 in John and Jewish Authors», The Studia Philonica Annual  (Επ. D. Runia, G. Sterling), τόμ. XVII [2005] σελ. 118).

[44] Η. Kleinknecht, «The Logos in the Greek and Hellenistic World», Theological Dictionary of the New Testament (Επ. G. Kittel), Eerdmans, 1967, τόμ. IV, σελ. 91.

[45] Ανδρέας Θεοδώρου, Ιστορία των δογμάτων, Αθήνα 1977, τόμ. Α΄, σελ. 73.

[46] Για σχόλια βλ. Raoul Mortley, From Word to Silence: The Rise and Fall of Logos, Bond University, 1986, τόμ. 1, σελ. 42.

[47] Ανδρέας Θεοδώρου, «Η περί υποταγής θεωρία (subordiantio) εν τη αρχαία εκκλησία (Ιουστίνος – Ωριγένης), Επιστημονική Επετηρίς, Θεολογική Σχολή ΑΠΘ, 1963, σελ. 533-4.

[48] Προς Έλληνας 5,1.

[49] Θεοδότου επιτομαί 1,20.

[50] Κατά Κέλσου 5,39.

[51] Κατά Κέλσου 5,37.

[52] «Οὗτος δὴ ὁ υἱὸς ἐκ θελήματος τοῦ πατρὸς ἐγενήθη͵ ὅς ἐστιν εἰκὼν τοῦ θεοῦ τοῦ ἀοράτου καὶ ἀπαύγασμα τῆς δόξης αὐτοῦ χαρακτήρ τε τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ͵ πρωτότοκος πάσης κτίσεως͵ κτίσμα͵ σοφία· αὐτὴ γὰρ ἡ σοφία φησίν· ὁ θεὸς ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ» (Περί αρχών 32 (4.4.1).

[53] Χρήστος Καρακόλης, «Εν αρχή ην ο Λόγος», Ο Θεός της Βίβλου και ο Θεός των φιλοσόφων, Άρτος Ζωής, 2012, σελ. 152.

[54] Για την καινοτόμα, αυστηρή διάκριση μεταξύ άκτιστου και κτιστού του 4ου αιώνα, βλ. «Οι ρίζες της αρειανικής διαμάχης κατά τον Andrew Louth».

[55] Jaroslav Pelikan, The Christian Tradition: A History of the Development of Doctrine, Chicago University Press, 1971, τόμ. 1, σελ. 53.

[56] Ο Φίλων επίσης επιλέγει συνειδητά να αποφύγει το οριστικό άρθρο όταν αναφέρεται στη θεότητα του Λόγου. Βλ. Περί του θεοπέμπτους είναι τους ονείρους 1,227-30 και σχόλια στον Κώστα Μπέη, Η θεωρία για τον Λόγο, Eunomia Verlag, 2007, σελ. 138.

[57] «Πάνυ δὲ παρατετηρημένως καὶ οὐχ ὡς ἑλληνικὴν ἀκριβολογίαν οὐκ ἐπιστάμενος ὁ Ἰωάννης ὅπου μὲν τοῖς ἄρθροις ἐχρήσατο ὅπου δὲ ταῦτα ἀπεσιώπησεν͵ ἐπὶ μὲν τοῦ λόγου προστιθεὶς τὸ ὁ͵ ἐπὶ δὲ τῆς θεὸς προσηγορίας ὅπου μὲν τιθεὶς ὅπου δὲ αἴρων. Τίθησιν μὲν γὰρ τὸ ἄρθρον͵ ὅτε ἡ θεὸς ὀνομασία ἐπὶ τοῦ ἀγενήτου τάσσεται τῶν ὅλων αἰτίου͵ σιωπᾷ δὲ αὐτό͵ ὅτε ὁ λόγος θεὸς ὀνομάζεται. Ὡς δὲ διαφέρει κατὰ τούτους τοὺς τόπους ὁ θεὸς καὶ θεός͵ οὕτως μήποτε διαφέρῃ ὁ λόγος καὶ λόγος. Ὃν τρόπον γὰρ ὁ ἐπὶ πᾶσι θεὸς ὁ θεὸς καὶ οὐχ ἁπλῶς θεός͵ οὕτως ἡ πηγὴ τοῦ ἐν ἑκάστῳ τῶν λογικῶν λόγου ὁ λόγος͵ τοῦ ἐν ἑκάστῳ λόγου οὐκ ἂν κυρίως ὁμοίως τῷ πρώτῳ ὀνομασθέντος καὶ λεχθέντος ὁ λόγος. Καὶ τὸ πολλοὺς φιλοθέους εἶναι εὐχομένους ταράσσον͵ εὐλαβουμένους δύο ἀναγορεῦσαι θεοὺς καὶ παρὰ τοῦτο περι πίπτοντας ψευδέσι καὶ ἀσεβέσι δόγμασιν͵ ἤτοι ἀρνουμένους ἰδιότητα υἱοῦ ἑτέραν παρὰ τὴν τοῦ πατρὸς ὁμολογοῦντας θεὸν εἶναι τὸν μέχρι ὀνόματος παρ΄ αὐτοῖς υἱὸν προσαγορευόμενον͵ ἢ ἀρνουμένους τὴν θεότητα τοῦ υἱοῦ τιθέντας δὲ αὐτοῦ τὴν ἰδιότητα καὶ τὴν οὐσίαν κατὰ περιγραφὴν τυγχάνουσαν ἑτέραν τοῦ πατρός͵ ἐντεῦθεν λύεσθαι δύναται· Λεκτέον γὰρ αὐτοῖς͵ ὅτι τότε μὲν αὐτόθεος ὁ θεός ἐστι͵ διόπερ καὶ ὁ σωτήρ φησιν ἐν τῇ πρὸς τὸν πατέρα εὐχῇ· Ἵνα γινώσκωσι σὲ τὸν μόνον ἀληθινὸν θεόν· πᾶν δὲ τὸ παρὰ τὸ αὐτόθεος μετοχῇ τῆς ἐκείνου θεότητος θεοποιούμενον οὐχ ὁ θεὸς ἀλλὰ θεὸς κυριώτερον ἂν λέγοιτο͵ οὗ πάντως ὁ πρωτότοκος πάσης κτίσεως͵ ἅτε πρῶτος τῷ πρὸς τὸν θεὸν εἶναι σπάσας τῆς θεότητος εἰς ἑαυτόν͵ ἐστὶ τιμιώτερος͵ τοῖς λοιποῖς παρ΄ αὐτὸν θεοῖς ὧν ὁ θεὸς θεός ἐστι κατὰ τὸ λεγόμενον· Θεὸς θεῶν κύριος ἐλάλησε͵ καὶ ἐκάλεσε τὴν γῆν διακονήσας τὸ γενέσθαι θεοῖς͵ ἀπὸ τοῦ θεοῦ ἀρυσάμενος εἰς τὸ θεοποιηθῆναι αὐτούς͵ ἀφθόνως κἀκεί νοις κατὰ τὴν αὐτοῦ χρηστότητα μεταδιδούς. Ἀληθινὸς οὖν θεὸς ὁ θεός͵ οἱ δὲ κατ΄ ἐκεῖνον μορφούμενοι θεοὶ ὡς εἰκόνες πρωτοτύπου· ἀλλὰ πάλιν τῶν πλειόνων εἰκόνων ἡ ἀρχέτυπος εἰκὼν ὁ πρὸς τὸν θεόν ἐστι λόγος͵ ὃς ἐν ἀρχῇ ἦν͵ τῷ εἶναι πρὸς τὸν θεὸν ἀεὶ μένων θεός, οὐκ ἂν δ΄ αὐτὸ ἐσχηκὼς εἰ μὴ πρὸς θεὸν ἦν͵ καὶ οὐκ ἂν μείνας θεός͵ εἰ μὴ παρέμενε τῇ ἀδιαλείπτῳ θέᾳ τοῦ πατρικοῦ βάθους.» (Εις το κατά Ιωάννην 2,2).

[58] Ιππόλυτος, Κατά Νοητού 11· Τερτυλλιανός, Κατά Πραξέα 6, 7.

[59] Ιππόλυτος, Κατά Νοητού 14· Τερτυλλιανός, Κατά Πραξέα 4.

[60] Ιππόλυτος, Κατά Νοητού 6· Τερτυλλιανός, Κατά Πραξέα 3.

[61] «Καθάπερ οὖν ἡ ἐν τῷ ἀρχιτεκτονικῷ προδιατυπωθεῖσα πόλις χώραν ἐκτὸς οὐκ εἶχεν͵ ἀλλ΄ ἐνεσφράγιστο τῇ τοῦ τεχνίτου ψυχῇ͵ τὸν αὐτὸν τρόπον οὐδ΄ ὁ ἐκ τῶν ἰδεῶν κόσμος ἄλλον ἂν ἔχοι τόπον ἢ τὸν θεῖον λόγον τὸν ταῦτα διακοσμήσαντα. […] εἰ δέ τις ἐθελήσειε γυμνοτέροις χρήσασθαι τοῖς ὀνόμασιν͵ οὐδὲν ἂν ἕτερον εἴποι τὸν νοητὸν κόσμον εἶναι ἢ θεοῦ λόγον ἤδη κοσμοποιοῦντος· οὐδὲ γὰρ ἡ νοητὴ πόλις ἕτερόν τί ἐστιν ἢ ὁ τοῦ ἀρχιτέκτονος  λογισμὸς ἤδη τὴν [νοητὴν] πόλιν κτίζειν διανοουμένου. τὸ δὲ δόγμα τοῦτο Μωυσέως ἐστίν͵ οὐκ ἐμόν· τὴν γοῦν ἀνθρώπου γένεσιν ἀναγράφων ἐν τοῖς ἔπειτα διαρρήδην ὁμολογεῖ͵ ὡς ἄρα κατ΄ εἰκόνα θεοῦ διετυπώθη. εἰ δὲ τὸ μέρος εἰκὼν εἰκόνος [δῆλον ὅτι] καὶ τὸ ὅλον εἶδος͵ σύμπας οὗτος ὁ αἰσθητὸς κόσμος͵ εἰ μείζων τῆς ἀνθρωπίνης ἐστίν͵ μίμημα θείας εἰκόνος͵ δῆλον ὅτι καὶ ἡ ἀρχέτυπος σφραγίς͵ ὅν φαμεν νοητὸν εἶναι κόσμον͵ αὐτὸς ἂν εἴη [τὸ παράδειγμα͵ ἀρχέτυπος ἰδέα τῶν ἰδεῶν] ὁ θεοῦ λόγος» (Περί κατασκευής κόσμου 20, 24, 25).

[62] Το ουσιαστικό απαντά 1440 φορές στις Εβραϊκές Γραφές, εκ των οποίων ο Θεός είναι υποκείμενο (συνήθως με το τετραγράμματο Όνομά του) σε περίπου 400. Οι Εβδομήκοντα αποδίδουν λόγο και ῥῆμα το νταβάρ σε αναλογία 2 προς 1 (G. Gerleman,  «רבָדָּ dabar word», Theological Lexicon of the Old Testament[Επ. E. Jenni, C. Westermann], Hendrickson, 1997, τόμ. 1, σελ. 326, 330).

[63] Robert Kysar, «Logos», The Anchor Bible Dictionary (Επ. N. Freedman), Doubleday, 1992, τόμ. 3, σελ. 923· G. Kittel., «Word and Speech in the New Testament», Theological Dictionary of the New Testament (Επ. G. Kittel), Eerdmans, 1967, τόμ. IV, σελ. 125.

[64] Ο υποτιμητικός χαρακτηρισμός περί «αρειανών» ίσως είναι παραπλανητικός επειδή δίνει την εσφαλμένη εντύπωση πως όσοι διαφωνούσαν με τον Αθανάσιο, που υποστήριζε την απόλυτη ισότητα μεταξύ του Πατέρα και του Υιού, αποτελούσαν απλώς και μόνο ένα σχισματικό κίνημα που ακολουθούσε τις διδαχές του Αρείου. Δεδομένης της αρχικής επικράτησης της χριστολογίας του Λόγου, είναι τεκμηριωμένο ιστορικά πως οι διαφωνούντες με τον Αθανάσιο, όσοι δηλαδή δέχονταν την υποταγή του Υιού, δεν προέκυψαν από τον Άρειο αλλά ανήκαν σε μια ευρύτερη ομάδα που προϋπήρχε του Αρείου και που αποτελούσε την πλειονότητα των χριστιανών μέχρι τουλάχιστον τα μέσα του 4ου αιώνα. Όπως φάνηκε και από τα λεγόμενα του Σ. Παπαδόπουλου (υποσ. 22), ο Άρειος ήταν απλώς παρακλάδι αυτής της ομάδας και ενδεχομένως ξεχώρισε από τους άλλους υποστηρικτές της υποταγής επειδή διατύπωσε ακραίες απόψεις, με τις οποίες όμως δεν συμφωνούσαν όλοι όσοι υποστήριζαν την υποταγή (Joseph T. Lienhard, S.J. «The “Arian” Controversy: Some categories reconsidered», Theological Studies, τεύχος 48, 1987, σελ. 415-37) Βλ. επίσης: «Γεγονότα γύρω από την αρειανική διαμάχη κατά τον Charles Freeman» και «Η ιστορία της αρειανικής διαμάχης από τον R.P.C. Hancon».

[65] «Ὅτι ὤν ἐστιν ἀϊδίως ὁ Θεός· ὄντος οὖν ἀεὶ τοῦ Πατρὸς͵ ἔστι καὶ ἀϊδίως καὶ τὸ τούτου ἀπαύγασμα͵ ὅπερ ἐστὶν ὁ Λόγος αὐτοῦ· καὶ πάλιν ὁ ὢν Θεὸς͵ ἐξ αὐτοῦ καὶ ὄντα τὸν Λόγον ἔχει· καὶ οὔτε ὁ Λόγος ἐπιγέγονεν οὐκ ὢν πρότερον͵ οὔτε ὁ Πατὴρ ἄλογος ἦν ποτε. Ἡ γὰρ κατὰ τοῦ Υἱοῦ τόλμα εἰς τὸν Πατέρα τὴν βλασφημίαν ἀνάγει͵ εἴγε ἔξωθεν ἐπενόησεν ἑαυτῷ σοφίαν͵ καὶ Λόγον͵ καὶ Υἱόν» (Κατά αρειανών λόγος πρώτος 26,64).

[66] Η.Α. Wolfson, The Philosophy of the Church Fathers, Harvard University Press, 31970, τόμ. 1, σελ. 203.

[67] Γεώργιος Φλωρόφσκυ, Οι ανατολικοί Πατέρες του τέταρτου αιώνα, Πουρνανάς, 2006, σελ. 22-4.

[68] Ανδρέας Θεοδώρου, Η επίδρασις της ελληνικής σκέψεως επί των θεολογικών σχολών της Αλεξανδρείας και Αντιοχείας, Εκδόσεις Πανεπιστημίου Αθηνών, 1983, σελ. 94-5. Ή όπως το διατυπώνει ο John Meyendorff: «Η βιβλική ιδέα της δημιουργίας ήταν αντίθετη με την πλατωνική αντίληψη περί ατρεψίας του Θεού και με τη διαβεβαίωση ότι κάθε πραγματική ύπαρξη είναι αιώνια. Επομένως, ο Ωριγένης υιοθέτησε μια λύση που συνίστατο στην αιώνια δημιουργία» («Creation in the History of Orthodox Theology», St. Vladimirs Theological Quarterly, τόμ. 27, τεύχος 1 [1983], σελ. 7-8).

[69] Για την περίπτωση του Ιγνατίου (ο οποίος λέει: «εἷς θεός ἐστιν͵ ὁ φανερώσας ἑαυτὸν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ͵ ὅς ἐστιν αὐτοῦ λόγος ἀπὸ σιγῆς προελθών͵ ὃς κατὰ πάντα εὐηρέστησεν τῷ πέμψαντι αὐτόν», Προς Μαγνήτας 8,2) δεν είναι αρκετά σαφές αν πρέπει να συμπεριληφθεί στη χριστολογία του Λόγου (H.A. Wolfson, The Philosophy of the Church Fathers, Harvard University Press, 1970, τόμ. I, σελ. 192).

[70] H.A. Wolfson, The Philosophy of the Church Fathers, Harvard University Press, 1970, τόμ. I, σελ. 193-4.

[71] Ανδρέα Θεοδώρου, Ιστορία των δογμάτων, Αθήνα 1977, τόμ. Α΄, σελ. 71.

[72] Ανδρέα Θεοδώρου, Ιστορία των δογμάτων, Αθήνα 1977, τόμ. Α΄, σελ. 76.

[74] J.N.D. Kelly, Early Christian Doctrines, Prince Press, 1978, σελ. 100.

[75] Ανδρέα Θεοδώρου, Ιστορία των δογμάτων, Αθήνα 1977, τόμ. Α΄, σελ. 68-9, 76-7.

[76] «Στους ακροατές του πρώτου αιώνα, που ήταν εξοικειωμένοι με τις ιουδαϊκές Γραφές, ακούγοντας τις εναρκτήριες γραμμές του ευαγγελίου, αμέσως θα τους ερχόταν στον νου το πρώτο κεφάλαιο της Γένεσης με την αφήγηση της δημιουργίας» (Mary L. Coloe, «John’s Portrait of Jesus», The Blackwell Companion to Jesus [Επ. Delbert Burkett], Willey-Blackwell, 2011, σελ. 65).

[77] Gregory Sterling, «“Day One”: Platonizing Exegetical Traditions of Genesis 1:1-5 in John and Jewish Authors», The Studia Philonica Annual  (Επ. D. Runia, G. Sterling), τόμ. XVII (2005) σελ. 120-3.

[78] W.E. Vine, Vine’s Complete Expository Dictionary of Old and New Testament Words, Thomas Nelson Publishers, 1996, σελ. 447, 585.

[79] «Αυτή την αντίληψη [περί της έγχρονης γέννησης] του Λόγου είχαν με συνέπεια και ομοφωνία όλοι οι Πατέρες μέχρι τον Ειρηναιο και τον Ωριγένη» (Η.Α. Wolfson, Religious Philosophy: A Group of Essays, Atheneum, 1965, σελ. 139).

[80]  Όσον αφορά το γιατί δεν υφίσταται η αιώνια γέννηση του Λόγο στον Κλήμεντα τον Αλεξανδρέα βλ. H.A. Wolfson, «Clement of Alexandria on the Generation of the Logos», Church History, τόμ. 20, τεύχος 2, (Ιούνιος, 1951), σελ. 72-81.

[81] Η.Α. Wolfson, Religious Philosophy: A Group of Essays, Atheneum, 1965, σελ. 40-1, 139.

[82] Jason David BeDuhn, Truth in Translation: Accuracy and Bias in English Translations of the New Testament, University Press of America, 2003, 84-5.

[83] «Ο όρος γέννησις διά του οποίου χαρακτηρίζεται η εκ του Θεού Πατρός προέλευσις του Λόγου δεν φέρει παρ’ Ιουστίνω σταθεράν και ενιαίαν σημασίαν, εφαρμοζόμενος υπ’ αυτού και εις τα υπό του Θεού δημιουργηθέντα πράγματα. Ως γεννήματα, λόγου χάριν, χαρακτηρίζονται υπό του Ιουστίνου και όλα τα άλλα ζώα, ο δε Θεός χαρακτηρίζεται ως Πατήρ ολοκλήρου του φυσικού κόσμου. Προς την γενικήν πατρότητα του Θεού, αντιδιαστέλλεται οξύτατα υπό του Μάρτυρος το ίδιον της γεννήσεως ταύτης. Ενώ δηλαδή τα υπόλοιπα δημιουργήματα εμμέσως προήλθον παρά του Θεού, ενώ η άμεσος πηγή των είναι η άμορφος ύλη, ο Λόγος προέρχεται αμέσως παρά του Πατρός. Τα υπόλοιπα όντα δεν είναι παρά απλά ποιήματα και κτίσματα του Θεού, ενώ ο Λόγος είναι το πρώτον γέννημα του Θεού, τέκνον Θεού, μονογενής τω Πατρί των όλων» (Ανδρέα Θεοδώρου, Ιστορία των δογμάτων, Αθήνα 1977, τόμ. Α΄, σελ. 69).

[84] «ὁ δὲ υἱὸς ἐκείνου͵ ὁ μόνος λεγόμενος κυρίως υἱός͵ ὁ λόγος πρὸ τῶν ποιημάτων καὶ συνὼν καὶ γεννώμενος͵ ὅτε τὴν ἀρχὴν δι΄ αὐτοῦ πάντα ἔκτισε καὶ ἐκόσμησε» (Απολογία Β΄ 6,3). Για σχόλια βλ. Ανδρέας Θεοδώρου, «Η περί υποταγής θεωρία (subordiantio) εν τη αρχαία εκκλησία (Ιουστίνος – Ωριγένης), Επιστημονική Επετηρίς, Θεολογική Σχολή ΑΠΘ, 1963, σελ. 530-

[85] Ανδρέας Θεοδώρου, Ιστορία των δογμάτων, Αθήνα 1977, τόμ. Α΄, σελ. 64.